Dolnośląski Kongres Pamięci Narodowej we Wrocławiu – przewodnik, od czego zacząć i czego nie przegapić

Wrocławska Hala Stulecia stanie się w dniach 21–22 września 2026 roku areną wielkiego festiwalu historii. Wrocławski oddział IPN zaprasza na Dolnośląski Kongres Pamięci Narodowej pod hasłem „Historia mówi przez pokolenia”, wydarzenie łączące immersyjne wystawy, gry wideo, warsztaty, spektakle i spotkania ze świadkami historii. Wstęp jest bezpłatny, choć część atrakcji wymaga wcześniejszej rejestracji.

Najważniejsze:

• Wstęp na kongres jest bezpłatny, jednak na wybrane atrakcje obowiązuje wcześniejsza rejestracja online, warto zadbać o nią z wyprzedzeniem, bo liczba miejsc jest ograniczona.
• Centralnym punktem jest imponująca wystawa immersyjna o losach Polaków w czasie II wojny światowej pt. „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”, od 2022 roku pokazywana w ponad pięćdziesięciu krajach na sześciu kontynentach, obejrzana już przez ponad milion osób na świecie.
• Kongres rozciąga się na sześć głównych przestrzeni tematycznych: od Strefy Nowych Technologii z grami i wirtualną rzeczywistością po strefę relacji świadków historii „Opowiedziane”.
• Wydarzenie adresowane jest do odbiorców w każdym wieku, w tym do najmłodszych dzieci, dla których przygotowano osobną Strefę Malucha.

Większość relacji z wydarzeń tego typu sprowadza się do przepisania programu. Tu warto postawić inne pytanie: dlaczego Hala Stulecia i dlaczego właśnie teraz? Wrocław to miasto o wyjątkowo złożonej tożsamości, odbudowane po wojnie przez przesiedleńców z Kresów, miejscami wciąż noszące ślady różnych epok, symbolicznie związane z Pomarańczową Alternatywą i Solidarnością. Kongres nie jest więc przypadkowo osadzony w tym właśnie miejscu. To świadoma próba opowiedzenia historii ogólnopolskiej przez pryzmat miasta, które samo w sobie jest żywym dokumentem XX wieku.

Jednocześnie kongres wpisuje się w wyraźną zmianę strategii instytucji kultury i pamięci: zamiast podręczników i gablot, doświadczenie, emocja, interakcja. Pytanie, czy takie podejście rzeczywiście skuteczniej buduje pamięć historyczną, pozostaje otwarte. Ale sam fakt, że instytucja tej rangi organizuje wydarzenie na taką skalę, jest sygnałem, że tradycyjne formy przekazu historii przestają wystarczać.

Jak zaplanować wizytę, praktyczny ranking przestrzeni

Zamiast wyliczać kolejne strefy jak w folderze, lepiej odpowiedzieć na pytanie, które realistycznie może zadać każdy odwiedzający: gdzie warto spędzić czas, a co można odpuścić, jeśli przyjdziesz z dziećmi lub masz tylko kilka godzin?

• Niezbędne, zarezerwuj czas z wyprzedzeniem: strefa relacji świadków historii „Opowiedziane”, żyjących świadków deportacji, Powstania Warszawskiego czy Zbrodni Katyńskiej jest coraz mniej, a ich opowieści są nie do zastąpienia żadną technologią. Jeśli miałbyś wybrać tylko jedną strefę, niech będzie to właśnie ta.
• Warte co najmniej pół godziny: ekspozycja o losach Polaków podczas II wojny światowej na płycie głównej Hali Stulecia, wzbogacona o oryginalne dokumenty, fragmenty umundurowania żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, fotografie i przedmioty codziennego użytku. Rozmach wizualny robi wrażenie, ale dopiero przy eksponatach historia nabiera konkretnego wymiaru.
• Ciekawa, ale może poczekać: Strefa Nowych Technologii, gry i wirtualna rzeczywistość przyciągają tłumy, więc kolejki mogą być długie. Warto sprawdzić ją wczesnym rankiem lub w mniej obleganych godzinach.
• Z dziećmi zacznij tutaj: Strefa Malucha i Orbita Historii, przestrzenie zaprojektowane tak, by najmłodsi mogli działać samodzielnie. Dopiero po nich można spokojnie podejść do stref wymagających skupienia.
• Nie pomijaj, jeśli interesujesz się historią Wrocławia: Strefa Pomarańczowej Alternatywy, to jeden z niewielu momentów, gdy kongres wyraźnie mówi o tym konkretnym mieście, a nie tylko o historii ogólnopolskiej.

Wystawa, która objechała świat, i co można w niej zobaczyć na żywo

Ekspozycja o losach Polaków w czasie II wojny światowej, prezentowana przez IPN od 2022 roku w ponad pięćdziesięciu krajach na wszystkich zamieszkałych kontynentach, przyciągnęła już ponad milion odbiorców, to liczba przewyższająca liczbę mieszkańców Wrocławia. Dla wielu Polaków kongres będzie więc jedną z nielicznych okazji, by zobaczyć tę wystawę w kraju, w wersji wzbogaconej o oryginalne pamiątki.

Za pomocą projekcji, światła i dźwięku ekspozycja prowadzi przez dramatyczne losy tysięcy ludzi: od wywózki w głąb sowieckiego terytorium, określanego przez zesłańców mianem „nieludzkiej ziemi”, przez Bliski Wschód, Afrykę i Włochy, aż po Wielką Brytanię i emigracyjną codzienność. Na wystawie zobaczyć można dokumenty, fotografie, fragmenty umundurowania żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, a także przedmioty codziennego użytku oraz relacje osób wywiezionych w głąb ZSRR i pamiątki związane z polskimi formacjami wojskowymi.

To, co odróżnia kongresowe pokazy od wersji eksportowych, to właśnie ta warstwa materialna: eksponaty, które można zobaczyć z bliska, a nie tylko przetworzone cyfrowo obrazy.

VR i gry historyczne, empatia czy rozrywka?

Strefa Nowych Technologii stawia pytanie, które nie ma prostej odpowiedzi: czy historię można skutecznie przekazać przez grę wideo lub wirtualną rzeczywistość?

Na kongresie dostępne będą gry, w których uczestnicy wchodzą w rolę Powstańców Warszawskich, polskich kryptologów i lotników walczących w czasie II wojny światowej. Technologia VR umożliwi odwiedzenie lokalu, w którym funkcjonowała tajna drukarnia podziemnej organizacji „Solidarność Walcząca”, a także zapoznanie się z historią rodziny Ulmów.

Badacze edukacji historycznej od lat spierają się o to, czy immersja cyfrowa buduje trwałą empatię, czy raczej przyzwyczaja do traktowania trudnych wydarzeń jak scenariusz gry. Kongres nie odpowiada na to pytanie, ale je zadaje, zestawiając gry i VR bezpośrednio ze strefą żywych świadków. Warto po wyjściu ze Strefy Nowych Technologii porozmawiać z dziećmi o tym, co poczuły. To może być ważniejsze niż sama rozgrywka.

Wrocław jako bohater własnej historii

Strefa poświęcona Pomarańczowej Alternatywie to jeden z najbardziej lokalnych akcentów kongresu. Ruch, który w latach osiemdziesiątych przez happeningi i absurdalny humor demaskował groteskę komunistycznej codzienności, jest dziś częścią miejskiej legendy Wrocławia. Na wystawie zobaczyć można archiwalne fotografie i oryginalne pamiątki, wziąć udział w warsztatach graffiti szablonowego i sitodruku, a najmłodsi mogą wykonać własną czapeczkę krasnoludka, symbolu, który wyrósł właśnie z tego ruchu i do dziś identyfikuje miasto.

Na zewnątrz Hali Stulecia zaplanowano ekspozycje poświęcone m.in. dziejom Wrocławia po 1945 roku oraz Sergiuszowi Piaseckiemu, żołnierzowi Armii Krajowej i pisarzowi, autorowi „Kochanej Wielkiej Niedźwiedzicy”. Ten dobór tematów nie jest przypadkowy: kongres świadomie splata narrację ogólnopolską z lokalną opowieścią o mieście, które samo w sobie jest dokumentem całego stulecia.

Głos świadków historii, okno, które się zamyka

Strefa „Opowiedziane” gromadzi relacje świadków kluczowych wydarzeń XX wieku: deportacji, Zbrodni Katyńskiej, Powstania Warszawskiego, ratowania Żydów, Zbrodni Wołyńskiej, a także „Solidarności” i demokratycznej opozycji. To przestrzeń, której żadna technologia nie zastąpi, i której wartość rośnie z każdym rokiem, gdy liczba żyjących świadków nieuchronnie maleje.

Strefy „Skarby Archiwum” i „Okruchy Pamięci” pokazują natomiast, jak prywatne listy, fotografie i pamiętniki trafiają do zasobu narodowego i stają się wspólnym dziedzictwem. Prezentacja działań Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN pod nazwą „Powracamy po swoich” przybliży prace archeologiczne i identyfikację ofiar totalitaryzmów, których losy przez dziesięciolecia pozostawały nieznane.

Program dla dzieci, nie tylko Strefa Malucha

Gra terenowa „Kronikarz Stulecia” prowadzi uczestników przez kongresową przestrzeń za pomocą zagadek, zadań i tworzenia własnej kroniki dziejów. W Przestrzeni Edukacji Rodzinnej z klocków Lego można wznosić historyczne makiety. W Strefie Malucha czekają puzzle, malowanie i proste zadania inspirowane historią Polski. Zaplanowano również turniej gry planszowej „Konspira”, poświęconej działalności opozycji antykomunistycznej.

Dla dzieci w wieku od 3 do 9 lat przygotowano spektakl o niedźwiedziu-żołnierzu Wojtku, który wraz z 2. Korpusem Polskim przeszedł szlak z Bliskiego Wschodu przez Włochy do Szkocji. Starsi widzowie obejrzą przedstawienie opowiadające o narodzinach „Solidarności” oczami dzieci. Wybrane spektakle będą tłumaczone na polski język migowy.

Kino, debata i to, czego nie widać w programie

W Kinie MEMORIA zaplanowano pokazy dokumentów i produkcji IPN, w tym filmów poświęconych polskiej perspektywie na katastrofę czarnobylską i bitwie o Monte Cassino, a także obrazów dotyczących opozycji w PRL i ważnych postaci historycznych. Dla najmłodszych przeznaczona jest seria animacji, w której zwierzęta związane z polską historią opowiadają swoje dzieje z humorem.

Kongres to również przestrzeń debaty publicznej: w panelach dyskusyjnych wezmą udział historycy, naukowcy, dyplomaci i zaproszeni goście. Tematy rozmów obejmą politykę historyczną, znaczenie Komitetu Obrony Robotników, historię Układu Warszawskiego oraz rolę polskich organizacji i środowisk polonijnych w pielęgnowaniu pamięci poza granicami kraju.

Najczęściej zadawane pytania

Ile czasu realistycznie zajmie zwiedzanie kongresu z dziećmi?

Program jest na tyle rozbudowany, że dwa dni to minimum dla tych, którzy chcą zobaczyć wszystko. Z małymi dziećmi warto planować wizyty z uwzględnieniem przerw, Strefa Malucha i Orbita Historii pochłoną co najmniej godzinę, spektakle dla dzieci dodatkowy czas. Dorośli zainteresowani relacjami świadków i archiwaliami powinni liczyć się z podobnym nakładem czasu dla tych przestrzeni osobno.

Czy można wrócić drugiego dnia bez dodatkowej rezerwacji?

Kongres trwa dwa dni, a wstęp jest bezpłatny. Na wybrane atrakcje obowiązują zapisy online, szczegółowe informacje o tym, czy rejestracja dzienna jest jednorazowa czy można korzystać z niej w obu dniach, warto sprawdzić bezpośrednio na stronie organizatora przed przyjazdem.

Czy strefy są otwarte dla grup szkolnych i jaki jest limit uczestników?

Wydarzenie jest adresowane do odbiorców w każdym wieku, w tym do grup zorganizowanych. Limity miejsc dotyczą wybranych atrakcji, jak warsztaty czy spektakle. Szczegółowe warunki dla grup szkolnych najlepiej ustalić bezpośrednio z organizatorem, wrocławskim oddziałem IPN, przed planowaną wizytą.

Czy na wszystkie atrakcje trzeba się zapisywać?

Większość przestrzeni kongresowych jest dostępna bez rejestracji. Zapisy online obowiązują przy wybranych atrakcjach, takich jak warsztaty, spektakle i spotkania ze świadkami. Listę atrakcji wymagających rezerwacji warto sprawdzić na stronie IPN przed przyjazdem.

Gdzie znaleźć formularz rejestracji i szczegółowy program?

Szczegółowy program, lista atrakcji wymagających wcześniejszych zapisów oraz formularz rejestracji dostępne są na stronie Instytutu Pamięci Narodowej pod adresem ipn.gov.pl. Organizatorzy zalecają rejestrację z wyprzedzeniem, szczególnie w przypadku warsztatów i spektakli.

Fot. Jar.ciurus / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 pl)