W sobotę 19 września 2026 roku na Cmentarzu Komunalnym przy ulicy Białej w Lublinie odsłonięto pomnik i symboliczną mogiłę poświęconą Ofiarom Zbrodni Wołyńskiej. W mogile złożono urnę z ziemią przywiezioną z dwóch wołyńskich wsi, zniszczonych przez ukraińskich nacjonalistów latem 1943 roku. Uroczystość poprzedzona mszą świętą w Kościele Garnizonowym zgromadziła przedstawicieli władz, wojska oraz rodziny pomordowanych.
Najważniejsze:
- Symboliczna mogiła zawiera urnę z ziemią wołyńską, nie szczątki, bo te, w przytłaczającej większości, wciąż spoczywają w masowych dołach na Ukrainie.
- Moratorium na ekshumacje zniesione pod koniec listopada 2024 roku po raz pierwszy przynosi wymierne efekty: prace toczą się równolegle w kilku miejscach na Ukrainie.
- IPN zapowiedział kontynuację poszukiwań do odnalezienia szczątków wszystkich ofiar z obu wsi.
Oś czasu: od mordu do pomnika
Chronologia wydarzeń pokazuje, jak długa jest droga między zbrodnią a upamiętnieniem:
- 30 sierpnia 1943 r.oddziały UPA, wspierane przez ukraińskich mieszkańców okolicznych miejscowości, otoczyły o świcie obie wsie. Pod pretekstem zebrania zgromadzono Polaków, po czym w ciągu kilku godzin zamordowano około 1050 osób, w tym setki kobiet i dzieci. Ciała wrzucono do masowych dołów, studni i rowów; miejscowości spalono i splądrowali.
- 1992, 2011, 2015kolejne rundy ekshumacji na terenach obu wsi, leżących dziś na Ukrainie.
- Wiosna 2017 r.ukraiński IPN wstrzymuje wszelkie poszukiwania i ekshumacje szczątków polskich ofiar, reagując na demontaż pomnika UPA w Hruszowicach w województwie podkarpackim.
- Koniec listopada 2024 r.ministrowie spraw zagranicznych obu państw, Radosław Sikorski i Andrij Sybiha, ogłaszają wspólnie zniesienie moratorium.
- 2026 r.polska strona przeprowadza ekshumacje w dawnej miejscowości Puźniki w obwodzie tarnopolskim; wydobyto szczątki co najmniej 42 osób.
- 8 sierpnia 2026 r.ukraiński IPN wydaje zgody na ekshumacje w Hucie Pieniackiej w obwodzie lwowskim oraz na poszukiwania w Ugłach na Wołyniu. W Hucie Pieniackiej ludzkie szczątki zidentyfikowano w wielu punktach na znacznym obszarze.
- 30 sierpnia 2026 r.dokładnie osiemdziesiąt trzy lata po masakrze, na historycznym polskim cmentarzu w Ostrówkach pochowano szczątki pięćdziesięciu pięciu ofiar zbrodni, odnalezione podczas tegorocznych prac. Dzień później ruszył kolejny etap poszukiwań zbiorowej mogiły Polaków zabitych w 1945 roku przez oddział UPA.
- 19 września 2026 r.odsłonięcie pomnika i złożenie urny z ziemią wołyńską w Lublinie.
Tysiąc ofiar jednego poranka, co ta liczba mówi o skali zbrodni?
Zestawienie dwóch liczb pojawia się w każdym tekście o zbrodni wołyńskiej, rzadko jednak opatrzone jest komentarzem. Blisko 100 tysięcy Polaków zamordowanych przez formacje OUN i UPA w latach 1943–1945 to liczba, której trudno nadać ludzki wymiar. Liczba ofiar z Ostrówka i Woli Ostrowieckiej, około 1050, stanowi ponad jeden procent tej sumy, i to zamordowanych w ciągu jednego poranka.
IPN kwalifikuje zagładę obu wsi jako jeden z najtragiczniejszych epizodów całej zbrodniizodów całej zbrodni. Decyduje o tym nie tylko bezwzględna liczba ofiar, ale metodyczność działania: nocne otoczenie wsi, zbiorowe zwabienie mieszkańców pod pretekstem zebrania, systematyczne egzekucje trwające kilka godzin. Wśród zamordowanych były setki kobiet i dzieci.
Artykuł źródłowy wymienia obok Ostrówka i Woli Ostrowieckiej jeszcze Hutę Pieniadzką i Ugły jako miejsca trwających ekshumacji, nie podając jednak liczb ofiar z tych lokalizacji. Nie pozwala to na ułożenie rankingu masakr, lecz sam fakt, że prace toczą się równolegle w kilku miejscach, pokazuje skalę nierozliczonej jeszcze kwestii pochówków.
Ziemia zamiast szczątków, co to mówi o stanie poszukiwań?
Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski oświadczył podczas uroczystości, że zadaniem państwa polskiego jest odnalezienie i pochowanie szczątków ofiar. Brzmi to jak zobowiązanie na przyszłość, bo rzeczywistość jest inna: spośród zamordowanych w obu wsiach w tegorocznych ekshumacjach zidentyfikowano i pochowano szczątki pięćdziesięciu pięciu osób.yfikowano i pochowano szczątki pięćdziesięciu pięciu osób.
Symboliczna mogiła z urną zawierającą wołyńską ziemię ma być miejscem, przy którym rodziny, część z nich obecna na uroczystości w Lublinie, mogą złożyć kwiaty i zapalić znicz, zanim bliski im człowiek doczeka się właściwego grobu. To nie jest rozwiązanie, to substytut. I właśnie ta szczerość gestu, przyznanie, że większość ofiar wciąż nie ma grobów, nadaje lubelskiej ceremonii szczególny ciężar.
Siedem lat moratorium: dyplomacja zamiast ekshumacji
Wstrzymanie poszukiwań przez ponad siedem lat to nie tylko problem logistyczny czy naukowy. To lata, w których rodziny ofiar starzały się bez możliwości godnego pochowania bliskich, a szczątki pozostawały w masowych dołach i studniach. Moratorium zbiegło się ze sporem o pomnik UPA na polskim terytorium, co oznacza, że kwestia pochówku ofiar stała się zakładnikiem bieżącej polityki historycznej.
Zniesienie moratorium ogłoszono wspólnie pod koniec listopada 2024 roku przez szefów dyplomacji obu krajów, nie, jak wcześniej, jednostronną decyzją ukraińskiego instytutu. Ta różnica proceduralna ma znaczenie: wprowadza kwestię ekshumacji do agendy relacji dwustronnych i utrudnia jej ponowne wypchnięcie poza nawias w razie kolejnego sporu. Efekty są już widoczne, w 2026 roku prace toczą się równolegle w kilku lokalizacjach, jednak wciąż są utrudniane przez ukraińską stronę.
Trzeba jednak uczciwie przyznać, że artykuł źródłowy nie zawiera stanowiska strony ukraińskiej, ani ukraińskiego IPN, ani ukraińskich historyków, wobec samej ceremonii w Lublinie ani wobec ocen formułowanych przez Polejowskiego. Obraz relacji polsko-ukraińskich w tej kwestii pozostaje tym samym jednostronny.
Warunki pojednania według IPN, retoryka czy zmiana kursu?
Polejowski ocenił, że zbrodnia wołyńska została zaplanowana i przeprowadzona przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ukraińską Powstańczą Armię i stanowiła element biologicznej, kulturowej i ekonomicznej depolonizacji Kresów Wschodnich.ez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ukraińską Powstańczą Armię i stanowiła element biologicznej, kulturowej i ekonomicznej depolonizacji Kresów Wschodnich. Polityka ta, jak zaznaczył, trwała już od lat czterdziestych, a mimo to polskość w tamtych stronach przetrwała i jej ślady są wciąż widoczne, choć, co warto dodać, artykuł źródłowy nie precyzuje, o jakie konkretnie ślady chodzi. w tamtych stronach przetrwała i jej ślady są wciąż widoczne, choć, co warto dodać, artykuł źródłowy nie precyzuje, o jakie konkretnie ślady chodzi.
W kwestii relacji z Ukrainą Polejowski postawił warunek: pojednanie musi opierać się na prawdzie, a nie na doraźnych kalkulacjach politycznych. Strona ukraińska, powiedział, powinna wyrazić skruchę za zbrodnie z 1943 roku, tym bardziej że współczesne ukraińskie państwo odwołuje się do UPA jako do formacji walczącej o niepodległość.
Wypowiedź ta pada w specyficznym momencie: Polska od 2022 roku jest jednym z kluczowych sojuszników Ukrainy, a relacje obu krajów są zdominowane przez kontekst wojny. Czy słowa zastępcy prezesa IPN sygnalizują zaostrzenie oficjalnej retoryki wobec Kijowa, czy pozostają głosem instytucji historycznej, niezależnym od linii MSZ? Artykuł źródłowy nie daje na to odpowiedzi, i jest to luka, którą warto mieć na uwadze przy interpretacji uroczystości.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego w mogile złożono ziemię, a nie szczątki ofiar?
Zdecydowana większość zamordowanych w obu wsiach nie została dotąd odnaleziona. Ekshumacje prowadzone w latach 1992, 2011, 2015 i latem 2026 roku pozwoliły pochować szczątki pięćdziesięciu pięciu osób spośród około 1050 ofiar. Symboliczna mogiła z urną zawierającą ziemię z Wołynia ma być miejscem pamięci dla rodzin czekających na odnalezienie bliskich.
Dlaczego ekshumacje na Ukrainie były niemożliwe przez ponad siedem lat?
Ukraiński IPN wstrzymał wiosną 2017 roku wszelkie poszukiwania i ekshumacje szczątków polskich ofiar, reagując na demontaż pomnika UPA w Hruszowicach w Polsce. Prace wymagają zgody i współpracy strony ukraińskiej, bez niej są niewykonalne. Zakaz zniesiono dopiero pod koniec listopada 2024 roku w drodze wspólnego komunikatu obu ministrów spraw zagranicznych.
Czy są realne szanse na odnalezienie pozostałych ofiar z obu wsi?
IPN deklaruje kontynuację poszukiwań aż do odnalezienia szczątków wszystkich ofiar. Po zniesieniu moratorium prace toczą się jednocześnie w kilku miejscach, co wskazuje na przyspieszenie działań. Skala zadania, setki osób wrzuconych do masowych dołów, studni i rowów, których dokładne położenie nie zawsze jest znane, sprawia jednak, że pełne zakończenie poszukiwań może zająć wiele lat.
Fot. Armia Krajowa / Wikimedia Commons (Public domain)
Materiał przygotowany z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji.
