Po ponad dwóch dekadach niezmienionego wzoru Europejski Bank Centralny rozważa pierwszą od czasu uruchomienia euro rewizję wyglądu banknotów. Tym razem na szali leży coś więcej niż estetyka: to pytanie o to, czyje twarze Europa chce nosić w portfelach. Wśród kandydatów, Maria Skłodowska-Curie.
Najważniejsze:
- Do 21 września mieszkańcy UE, w tym Polacy, mogą wziąć udział w konsultacjach EBC dotyczących motywu na nowych banknotach euro, wypełniając ankietę dostępną online.
- Do wyboru są dwa motywy przewodnie: kulturalny (m.in. Skłodowska-Curie, Beethoven, da Vinci) oraz przyrodniczy (ptaki). Wynik konsultacji wpłynie na decyzję EBC, ale nie jest dla banku formalnie wiążący.
- Ostateczną decyzję pod koniec roku podejmie Rada Prezesów EBC, czyli zarząd banku wspólnie z szefami banków centralnych państw strefy euro; same banknoty trafią do obiegu po kilku latach od wyboru projektu.
- Sposób zapisu nazwiska polskiej noblistki był już przedmiotem sporu o zapis nazwiska noblistki, który odsłania głębszy problem tożsamości kulturowej.
Pierwsza zmiana od ponad dwóch dekad, dlaczego to precedens?
Gdy w 2002 roku euro pojawiło się w portfelach Europejczyków, na banknotach zagościł motyw architektoniczny: łuki, przepusty i mosty nawiązujące do siedmiu epok w historii budownictwa kontynentu. Na banknocie dwudziestoeurowym do dziś widnieje okno w stylu gotyckim. Ten wzór nie zmienił się ani razu przez ponad dwie dekady.
Ewentualna zmiana byłaby więc pierwszym od tamtego czasu odejściem od czysto architektonicznej estetyki. Byłby to absolutny precedens: dotychczas żadna konkretna postać historyczna nie pojawiła się na banknocie wspólnej europejskiej waluty. Jeśli EBC zdecyduje się na motyw kulturalny, Europa po raz pierwszy umieści ludzką twarz, a nie abstrakcyjny symbol, na pieniądzu, który codziennie przechodzi przez miliony rąk.
Jak wziąć udział w konsultacjach
Konsultacje są skierowane do mieszkańców Unii Europejskiej, niezależnie od tego, czy ich kraj posługuje się euro. Polacy mają zatem pełne prawo, by zabrać głos, i konkretny powód, by to zrobić.
- Wejdź na stronę ankiety udostępnioną przez EBC (adres podany w komunikacie banku).
- Oceń dziesięć projektów banknotów: pięć z motywem przyrodniczym i pięć z motywem kulturalnym.
- Prześlij odpowiedzi przed upływem terminu 21 września.
Konsultacje nie mają charakteru wiążącego głosowania, ich wynik będzie jednym z elementów branych pod uwagę przez Radę Prezesów EBC przy podejmowaniu ostatecznej decyzji pod koniec roku.
Skłodowska-Curie kontra żołna, stawka jest wyższa, niż wygląda
Największe zainteresowanie w Polsce budzi propozycja dotycząca banknotu dwudziestoeurowego. Jeśli w konsultacjach i finalnej decyzji EBC przeważy motyw kulturalny, na tym nominale może pojawić się wizerunek Marii Skłodowskiej-Curie. Jeśli górę weźmie motyw przyrodniczy, jej miejsce zajmie ptak żołna.
Nie chodzi jednak wyłącznie o sentyment narodowy. Skłodowska-Curie byłaby jedną z niewielu postaci z Europy Środkowej i Wschodniej wśród kandydatów z kategorii kulturalnej. Pozostałe to grecka śpiewaczka operowa, niemiecki kompozytor, hiszpański pisarz, włoski artysta i austriacka pisarka-pacyfistka uhonorowana Nagrodą Nobla. Obecność polskiej noblistki na wspólnoeuropejskim banknocie byłaby symbolicznym uznaniem dla tej części kontynentu, która przez dekady bywała kulturowo marginalizowana w głównonurtowych narracjach o Europie.
Spojrzeć na tabelę kandydatów pod innym kątem: postacie wybrane do kategorii kulturalnej reprezentują różne dziedziny i epoki, od renesansowej sztuki, przez barokową muzykę, po naukę przełomu XIX i XX wieku. Łączy je jedno: wszystkie zostały uznane za symbole cywilizacyjnego dorobku Europy. Pytanie, czy ten dorobek ma być reprezentowany przez twarze czy przez przyrodę, jest w gruncie rzeczy pytaniem o to, jak Europa rozumie samą siebie.
Kto rywalizuje na poszczególnych nominałach
| Nominał | Kandydat z kategorii kulturalnej | Kandydat z kategorii przyrodniczej |
|---|---|---|
| 5 euro | Maria Callas (śpiewaczka, Grecja) | pełzacz |
| 10 euro | Ludwig van Beethoven (kompozytor, Niemcy) | zimorodek |
| 20 euro | Maria Skłodowska-Curie (uczona, Polska/Francja) | żołna |
| 50 euro | Miguel de Cervantes (pisarz, Hiszpania) | bocian |
| 100 euro | Leonardo da Vinci (artysta, Włochy) | szablodziób |
| 200 euro | Bertha von Suttner (pisarka i działaczka na rzecz pokoju, Austria) | głuptak |
Zestawienie ujawnia pewną logikę doboru: niższe nominały, częściej używane w codziennych transakcjach, przypadły postaciom z dziedzin bliskich masowej publiczności (muzyka, nauka), wyższe zaś twórcom o bardziej elitarnym rezonansie kulturowym. Banknot pięcioeurowy zmienia rękę najczęściej ze wszystkich, co sprawia, że twarz Marii Callas lub głos przyrody w postaci pełzacza byłyby de facto najbardziej „demokratycznym” symbolem w całym zestawie.
Spór o nazwisko: czy to biurokratyczny drobiazg, czy symbol marginalizacji Europy Środkowo-Wschodniej?
Sposób, w jaki EBC zapisuje nazwisko polskiej noblistki, wywołał wcześniej nieporozumienie odsłaniające coś więcej niż literówkę. W komunikacie sprzed roku bank użył formy redukującej polskie nazwisko panieńskie do nawiasowego dodatku. Dla Polski nie był to drobiazg: Maria Skłodowska-Curie przez całe życie świadomie łączyła oba człony nazwiska właśnie po to, by nie zatracić polskiej tożsamości mimo sławy zdobytej we Francji. Sprowadzenie członu „Skłodowska” do dopisku w nawiasie to, choćby nieświadomie, powtórzenie mechanizmu, przed którym sama się broniła.
Polskie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego interweniowało, domagając się od EBC pełnego uwzględnienia polskiego brzmienia imienia i nazwiska uczonej. Bank poinformował Polską Agencję Prasową, że posługuje się obecnie formą „Maria Curie Skłodowska”, którą przyjęto po rozmowach z wieloma podmiotami, w tym z członkami rodziny noblistki. Jednocześnie EBC zastrzegł, że jeśli finalnie wybrany zostanie projekt nawiązujący do europejskiego dziedzictwa kulturowego, odrębna decyzja o tym, czy i w jakim kształcie nazwiska przedstawionych osób trafią na banknoty, zostanie podjęta w późniejszym terminie. Innymi słowy: spór formalnie jeszcze się nie zakończył.
Warto odnotować szerszy kontekst: podobne napięcia wokół „fransyzacji” lub „internacjonalizacji” nazwisk uczonych z Europy Środkowej i Wschodniej pojawiały się wielokrotnie w historii. Przypadek Skłodowskiej-Curie jest pod tym względem wyjątkowo nośnym symbolem, i właśnie dlatego reakcja polskiego rządu spotkała się z tak dużym oddźwiękiem.
Skąd wzięły się te projekty?
EBC przeprowadził otwarty nabór projektantów, do którego zgłosili się chętni z państw Unii Europejskiej.
Do kolejnych etapów zakwalifikowała się wybrana grupa artystów, którym powierzono przygotowanie ostatecznych projektów graficznych. Źródło nie podaje szczegółowego uzasadnienia tej decyzji.
Harmonogram: kiedy zapadną decyzje i kiedy zobaczymy nowe banknoty?
| Etap | Przewidywany termin |
|---|---|
| Konsultacje społeczne online | do 21 września |
| Decyzja Rady Prezesów EBC w sprawie motywu i projektu graficznego | pod koniec bieżącego roku |
| Produkcja i wprowadzenie nowych banknotów do obiegu | kilka lat po wyborze projektu |
Oznacza to, że nawet jeśli Skłodowska-Curie wygra konsultacje i zostanie wybrana przez Radę Prezesów, nowe banknoty nie trafią szybko do portfeli. To decyzja na pokolenie, tym ważniejsze, by głos w konsultacjach oddać przed upływem terminu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy mogę głosować z Polski, skoro nie jesteśmy w strefie euro?
Tak. Konsultacje są otwarte dla wszystkich mieszkańców Unii Europejskiej, niezależnie od tego, czy ich kraj posługuje się euro. Ankieta dostępna jest na stronie wskazanej przez EBC w komunikacie prasowym banku.
Czy wynik konsultacji jest wiążący dla EBC?
Nie. Konsultacje społeczne są jednym z elementów branych pod uwagę, ale ostateczną decyzję, zarówno o motywie, jak i o projekcie graficznym, podejmuje Rada Prezesów EBC pod koniec roku. Bank może uwzględnić wynik ankiety publicznej, ale nie jest do tego formalnie zobligowany.
Jakie są szanse Skłodowskiej-Curie na pojawienie się na banknocie?
Trwające konsultacje nie ujawniają jeszcze rozkładu preferencji, więc żadna prognoza statystyczna nie byłaby uprawniona. Warto jednak zauważyć, że nominał dwudziestoeurowy to jeden z częściej używanych w codziennym obrocie, co nadaje ewentualnej obecności Skłodowskiej-Curie szczególny wymiar symboliczny, jej wizerunek byłby widywany znacznie częściej niż twarz na banknocie dwustuzłotowym. Aby do tego doszło, muszą zostać spełnione dwa niezależne warunki: motyw kulturalny musi wygrać z przyrodniczym, a projekt graficzny z wizerunkiem noblistki musi zostać zaakceptowany przez Radę Prezesów.
Dlaczego EBC zmienia wygląd banknotów po ponad dwóch dekadach?
Oficjalnego uzasadnienia tej decyzji źródło nie podaje. Faktem jest, że obecny motyw architektoniczny funkcjonuje nieprzerwanie od czasu wprowadzenia euro i nigdy wcześniej na banknotach wspólnej europejskiej waluty nie pojawiła się konkretna postać historyczna. Zmiana byłaby precedensem i jednocześnie odpowiedzią na pytanie, jak Europa chce opowiadać o sobie poprzez swój pieniądz.
Dlaczego spór o zapis nazwiska Skłodowskiej-Curie jest ważny?
Uczona przez całe życie świadomie łączyła oba człony nazwiska, by zachować polską tożsamość mimo kariery i sławy zbudowanej we Francji. Zredukowanie członu „Skłodowska” do nawiasowego dopisku powtarza, choćby nieintencjonalnie, mechanizm kulturowego wymazywania, przed którym sama się broniła. Dlatego polskie ministerstwo podjęło interwencję dyplomatyczną, a EBC zmienił stosowaną formę po rozmowach z potomkami noblistki. Ostateczna decyzja o zapisie na banknocie jeszcze jednak nie zapadła.
Fot. Blackfish / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
