Dwa miasteczka, dwie współczesne granice państwowe i jedna rzeka, która je rozdziela. Druja leży dziś na Białorusi, a Piedruja – po drugiej stronie Dźwiny, czyli na Łotwie. Choć obecnie należą do różnych państw, ich historia przez stulecia rozwijała się w ramach wspólnej przestrzeni politycznej i kulturowej dawnej Rzeczypospolitej.
W czasach I Rzeczypospolitej Druja była związana z rodem Sapiehów, od którego nazwiska wywodziła się jej dawna nazwa Sapieżyn. Piedruja funkcjonowała natomiast pod nazwą Przydrujsk. Położenie nad Dźwiną sprawiało, że obie miejscowości były związane z życiem rzeki, stanowiącej ważny szlak komunikacyjny i handlowy tej części Europy.
Granica, która podzieliła wspólną przestrzeń
Szczególnie interesująco przedstawia się historia obu miasteczek w XX wieku. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę i Łotwę znalazły się one po przeciwnych stronach granicy państwowej. Piedruja weszła w skład niepodległej Łotwy, natomiast Druja znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej. Początkowo należała do powiatu dziśnieńskiego, a w 1926 roku została włączona do powiatu brasławskiego.
Obie miejscowości zamieszkiwała ludność tutejsza, którą dziś często nazwalibyśmy białoruską, co dodatkowo podkreślało wielokulturowy charakter tego pogranicza. Z Drui związana była również postać Józefa Hermanowicza, białoruskiego duchownego i marianina, który w latach 1927–1930 pełnił tam funkcję proboszcza. Jego działalność wpisywała się w szerszą historię białoruskiego życia religijnego i kulturalnego na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej.
Dźwina, Dauguva, Düna; rzeka wielu języków
Wielojęzyczność regionu dobrze oddaje pomnik w Piedruji, na którym zapisano nazwy Dźwiny w kilku językach. Można na nim znaleźć polską formę „Dźwina”, litewską „Dauguva”, niemiecką „Düna”, rosyjską „Двина”, estońską „Daugava” i fińską „Väinäjoki”. Nie uwzględniono natomiast nazwy białoruskiej, mimo że ludność białoruska odgrywała istotną rolę w historii okolicznych miejscowości.
Najważniejsze miejsce zajmuje łotewska nazwa rzeki czyli Daugava. To właśnie ona jest dziś jednym z symboli łotewskiej tożsamości narodowej. Wielość nazw przypomina jednak, że Dźwina nigdy nie była wyłącznie łotewską rzeką. Przez stulecia łączyła różne społeczności, języki i tradycje, a jej dolina stanowiła przestrzeń kontaktów między Europą Środkową, krajami bałtyckimi i ziemiami dzisiejszej Białorusi.
Port rzeczny, który miał otworzyć drogę na Bałtyk
Z Drują wiązał się również ambitny projekt gospodarczy z okresu międzywojennego. Rozważano wówczas budowę wielkiego portu rzecznego, który miałby zapewnić Wileńszczyźnie połączenie z Bałtykiem przez Dźwinę i port w Rydze. W ten sposób region mógłby zyskać dostęp do szlaków handlowych prowadzących ku morzu, a transport rzeczny stałby się alternatywą dla innych połączeń komunikacyjnych.
Za koncepcją opowiadały się środowiska zainteresowane rozwojem gospodarczym, naukowym i kulturalnym regionu. Wśród jej zwolenników wymieniano również Wandę Pełczyńską – posłankę związaną z Bezpartyjnym Blokiem Współpracy z Rządem, uczestniczkę wojny polsko-bolszewickiej, późniejszą więźniarkę NKWD i opiekunkę rannych podczas Powstania Warszawskiego. Projekt nie doczekał się realizacji, pozostając jednym z mniej znanych pomysłów na gospodarcze wykorzystanie Dźwiny w II Rzeczypospolitej.
Zabytki na łotewskim brzegu
Współczesna Piedruja zachowała zabytki przypominające o wielowarstwowej historii tego pogranicza. Wśród nich wyróżniają się dwa budynki sakralne: barokowy kościół z XVIII wieku oraz prawosławna cerkiew z XIX stulecia, reprezentująca nurt rosyjskiego neobizantynizmu. Ich sąsiedztwo dobrze obrazuje religijną i kulturową różnorodność regionu, w którym przez wieki spotykały się wpływy katolickie i prawosławne.
Dźwina jako granica i łącznik
Dziś Druja i Piedruja znajdują się w dwóch różnych państwach, ale wspólna historia nadal jest widoczna w ich położeniu, zabytkach i pamięci o dawnych szlakach komunikacyjnych. Dźwina pozostaje tu nie tylko granicą, lecz także przypomnieniem czasów, gdy oba miasteczka funkcjonowały w ramach jednej przestrzeni historycznej.
