Franciszek z Asyżu chciał być rycerzem. Został świętym

Zanim stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych świętych, Franciszek z Asyżu przez lata żył marzeniem zupełnie innym: chciał zostać rycerzem. Jego młodość przypadła na czas, gdy rodzinne miasto krwawo walczyło o niezależność od cesarstwa, a droga do szlacheckiego zaszczytu wiodła przez pole bitwy i niewolę. Żaden z tych etapów nie złamał jego ambicji.

Najważniejsze:

• Franciszek urodził się w 1181 lub 1182 roku w rodzinie zamożnego kupca, który planował dla syna awans do stanu rycerskiego jako inwestycję długoterminową, finansowaną własnym majątkiem.
• Jako nastolatek uczestniczył w zdobyciu cesarskiej warowni i budowie murów obronnych Asyżu, to był jego pierwszy sprawdzian wojskowy.
• W przegranej przez Asyż bitwie z Perugią trafił do niewoli, gdzie przebywał jako jeniec, zanim rokowania pokojowe umożliwiły jego powrót.
• Choroba po powrocie z więzienia zbliżyła go do otaczającej przyrody, ale rycerskie ambicje wówczas jeszcze w nim nie wygasły.

Kupiecki syn z marzeniem o szlacheckim herbie

Franciszek nie urodził się szlachcicem. Jego ojciec był człowiekiem dobrze sytuowanym, który dorobił się na handlu, i właśnie ta zamożność miała otworzyć synowi drzwi do elity niedostępnej przez samo urodzenie. W średniowiecznych Włoszech droga do tytułu szlacheckiego wiodła przez dzielną służbę wojskową zakończoną pasowaniem na rycerza. Taką przyszłość ojciec zaplanował dla syna, a i sam zainteresowany żywił identyczne pragnienia.

Rycerstwo było projektem rodzinnym, nie indywidualnym wyczynem. Kupiecka kasa ojca miała finansować kolejne etapy kariery syna, każdy rok służby i każdy element wyposażenia. Pytanie, które rzadko pada przy okazji tej biografii, brzmi: ile rodzin o podobnych ambicjach po prostu nie wytrzymało finansowo, zanim ich syn zdążył uklęknąć pod mieczem pana?

Asyż pod cesarskim jarzmem: miasto, które ukształtowało Franciszka

Dzieciństwo i młodość Franciszka upłynęły w cieniu wielopokoleniowego konfliktu. Od kilkudziesięciu lat rodzinne miasto zabiegało o własne swobody. Asyscy kupcy próbowali już wcześniej zrzucić zwierzchnictwo cesarskie, lecz napotkali silny opór. Gdy cesarz Fryderyk Barbarossa osadził w górującej nad miastem warowni namiestnika, powierzył mu jedno zadanie: trzymać mieszkańców w lennym posłuszeństwie.

Asyżanie płacili wysokie daniny i zostali pozbawieni praw politycznych. Franciszek dorastał więc w środowisku, gdzie słowo „rycerz” znaczyło coś bardzo konkretnego: był to człowiek walczący o wolność własnego miasta, nie ozdoba dworskich ceremonii. Dla chłopca z kupieckiego domu rycerstwo oznaczało wejście do elity, która tę wolność mogła wywalczyć lub stracić na własnych warunkach.

Droga od pazia do pasowania: inwestycja trwająca dłużej niż studia medyczne

System rycerskiego wychowania był rozpisany na precyzyjne etapy, a każdy z nich miał swoją cenę, nie tylko finansową. Chłopiec trafiał do rycerskiego domu jako kilkulatek, by uczyć się ogłady towarzyskiej, obsługi koni i elementów dworskiej kultury, w tym poezji. Gdy przekraczał czternasty rok życia, stawał się giermkiem: towarzyszył rycerzowi na wojnie, był odpowiedzialny za jego broń i zbroję, dbał o konia, a niekiedy sam stawał w walce u boku swego pana.

Dopiero ten, kto wykazał się biegłością w walce i jeździe konnej, a przy tym udowodnił odwagę i lojalność, mógł liczyć na pasowanie. Ceremonia miała wymiar niemal sakralny: kandydat otrzymywał od pana miecz, ostrogi i pas rycerski, a symboliczne uderzenie mieczem w ramię pieczętowało przysięgę wierności Bogu i władcy.

Zestawiając czas trwania kolejnych etapów, łatwo dostrzec skalę przedsięwzięcia: od pierwszej służby do pasowania mijało co najmniej kilkanaście lat. Nie każdy giermek dochodził do celu, wymagania były równocześnie fizyczne, finansowe i charakterologiczne. Dla rodziny Franciszka to właśnie kupiecka gotówka miała skrócić lub ułatwić tę drogę tam, gdzie innym brakowało środków.

Piętnastolatek na murach: co pierwszy wyczyn Franciszka mówi o jego szansach?

Gdy wskutek zamieszek wokół opróżnionego tronu cesarskiego potęga germańska w Italii zachwiała się, włoskie miasta uderzyły niemal równocześnie. Mściły się za lata uciążliwych opłat, za przekroczenie brodów, przejazd przez mosty i drogi, za prawo wyrębu kawałka lasu. Papież Innocenty III poparł zbuntowane gminy.

W Asyżu cesarski namiestnik sam zmienił stronę i udał się złożyć hołd legatom papieskim. Mieszkańcy natychmiast zaatakowali warownię bronioną przez niemiecką załogę, a po jej zdobyciu ogłosili rząd komunalny. Pierwszą decyzją nowych władz była budowa muru obronnego, wzniesionego błyskawicznie z kamieni rozebranej twierdzy. Miasto nie ugięło się nawet pod groźbą ekskomuniki.

W tych wydarzeniach uczestniczył około piętnastoletni Franciszek. Co to oznaczało dla jego rycerskiej kariery? Zdobycie warowni i praca przy fortyfikacjach to były dokładnie te czyny, które budowały reputację przyszłego wojownika. Każdy, kto obserwował go przy murach, widział młodzieńca z ambicjami i energią, kogoś, kogo pasowanie na rycerza mogło być tylko kwestią czasu.

Nie wiadomo, czy uczestniczył w pobitewnych represjach wobec Niemców. Zdobywcy ścigali ich po lasach, podpalali zajmowane przez nich zamki i burzyli domy. W innych miastach walczących z hegemonią cesarską dochodziło do zachowań jeszcze drastyczniejszych: jeńców okaleczano i torturowano, niszczono ich zbiory i miasteczka. Rocznice tych zwycięstw obchodzono uroczyście, między innymi wprowadzając na rynkową scenę zwierzęta gospodarcze, by podsycać pogardę dla dawnych ciemiężców.

Klęska pod Collestradą i rok w perugijskiej niewoli

Zwycięstwo nad cesarskim namiestnikiem szybko ustąpiło miejsca nowemu zagrożeniu. Sąsiednia Perugia, odwieczna rywalka Asyżu, wypowiedziała mu wojnę. Schroniła się tam wygnana wcześniej szlachta, żądna rewanżu na mieszczanach. Konflikt z przerwami ciągnął się przez dekadę.

W trakcie tej wojny stoczono bitwę przy Moście świętego Jana na Tybrze, pod Collestradą. Asyż ją przegrał. Do niewoli trafił wówczas dwudziestoletni Franciszek, który w walce wykazał się dzielnością. W Perugii pozostał jako jeniec do listopada roku następnego, gdy podjęto rokowania pokojowe.

Rok w perugijskich rękach to nie był epizod, to był sprawdzian dla całej rodziny. Los Franciszka zależał od woli wrogów i od zasobności kieszeni ojca. Właśnie tu ujawnia się nieoczywista konsekwencja kupieckiego pochodzenia: zaplecze finansowe, od którego Franciszek chciał się oderwać przez awans do stanu rycerskiego, było tym, co mogło wykupić jego wolność. Żaden rycerz bez podobnego zaplecza nie miał tej opcji.

Choroba, która zmieniła perspektywę

Twarde warunki więzienia odbiły się na zdrowiu młodzieńca przywykłego do wygodnego życia. Po powrocie do Asyżu musiał się leczyć. Rekonwalescencja zmusiła go do spowolnienia, długie przechadzki po okolicach miasta, wspierany kijem, pozwoliły mu dostrzec piękno pobliskiej doliny w sposób, jakiego wcześniej nie doświadczał. Słabość ciała otworzyła oczy na to, co w biegu za rycerską chwałą pozostawało niezauważone.

Wraz z powrotem zdrowia powróciły jednak i dawne marzenia. Nowa okazja do ich realizacji miała się wkrótce pojawić. Na tym etapie nic jeszcze nie wskazywało, że droga Franciszka skończy się inaczej niż u setek podobnych mu chłopców z ambicjami i wpływowym ojcem za plecami.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego akurat kupiecka rodzina mogła sobie pozwolić na rycerską edukację syna?

System rycerskiego wychowania wymagał wieloletniego finansowania: utrzymania chłopca w obcym domu, wyposażenia go kolejno jako pazia i giermka, a wreszcie sfinansowania ceremonii pasowania i niezbędnego ekwipunku. Rodziny szlacheckie robiły to z tradycji i obowiązku stanowego, natomiast dla zamożnego kupca był to świadomy wydatek obliczony na awans społeczny syna. Pieniądze zastępowały tu szlacheckie koneksje.

Czy inne włoskie miasta miały podobne wzorce walki o niezależność od cesarstwa?

Z opisanych wydarzeń wynika, że bunt Asyżu wpisywał się w szerszy ruch: gdy cesarska władza osłabła wskutek sporów dynastycznych, miasta włoskie masowo przejmowały cesarskie dobra, wyganiali namiestników i tworzyły komunalne samorządy. Asyż był jednym z wielu, a okrucieństwa wobec pokonanych Niemców, w tym praktyki z Forli, pokazują, że podobny schemat powtarzał się w całej Italii.

Ile czasu zajmowała pełna droga od początku służby do pasowania na rycerza?

Chłopiec zaczynał służbę jako kilkulatek, w wieku czternastu lat stawał się giermkiem, a pasowanie następowało dopiero po udowodnieniu biegłości bojowej, jeździeckiej i lojalności, bez żadnego gwarantowanego terminu. Łącznie oznaczało to co najmniej kilkanaście lat przygotowań, przy czym wielu giermków nigdy nie osiągało ostatniego stopnia.

Kiedy pojawił się konflikt między rycerską ambicją Franciszka a jego duchowym powołaniem?

Opisywany tu okres, walki o Roccę, bitwa pod Collestradą, niewola i choroba, to etap, w którym rycerskie marzenia Franciszka były jeszcze w pełni żywe. Moment, w którym ambicja wojskowa zaczęła ustępować czemuś innemu, należy już do kolejnego rozdziału jego biografii, wykraczającego poza ramy omówionych tu wydarzeń.

Materiał przygotowany z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji.