Od wczesnego średniowiecza chrześcijaństwo odgrywało dużą rolę w Europie. Europa Zachodnia stała się chrześcijańska już u schyłku starożytności lub we wczesnym średniowieczu. Cesarstwo rzymskie przyjęło chrzest w 337 za sprawą Konstantyna Wielkiego, chrzest państwa Franków Chlodwiga, ochrzczonego za sprawą jego żony Klotyldy miał miejsce w 496 r., Irlandia schrystianizowała się dzięki świętemu Patrykowi w I połowie V wieku.
Do Europy Środkowej i Wschodniej chrystianizacja dotarła ze swoistym opóźnieniem. Państwo Wielkomorawskie chrzest przyjęło w 831 roku, Bułgaria, Serbia oraz Czechy w II połowie IX wieku a ostatnie państwo, czyli Litwa decyzją przyszłego króla Polski Władysława Jagiełły w 1387 roku1. Węgry dołączyły do chrześcijańskiej Europy w 974 roku za sprawą Gejzy, który jednak sam nie zdecydował się na przyjęcie sakramentu chrztu. Chrystianizacja Węgier była mimo wszystko procesem, który odbywał się dekadami.
Papiestwo na przełomie X i XI stulecia
W X wieku rosła rola Kościoła w Europie, nie tylko ze względu na chrystianizację ówczesnych pogańskich regionów, ale również z powodu jego rosnącego wpływu na politykę kontynentu. Jednocześnie malał wpływ świeckich (książąt, możnych i władców) na funkcjonowanie papiestwa i duchowieństwa, czego dobitnym i symbolicznym początkiem było założenie klasztoru benedyktyńskiego w Cluny w 910 przez Wilhelma z Akwitanii, który następnie zrzekł się praw fundatorskich na rzecz papieża.
Na przełomie X i XI wieku papież odpowiadał za możliwość uzyskania korony przez pretendujących do niej władców, co stanowiło o potędze Kościoła w kształtowaniu porządku chrześcijańskiego świata. Końcówka X wieku (po obaleniu antypapieża Bonifacego VII) to okres pontyfikatu Jana XV (985-996), Grzegorza V (996-999) i Sylwestra II (999-1003). Ostatni z wymienionych swoim imieniem odwoływał się do Sylwestra I, którego stawiał, jako wzór relacji papież-cesarz polegającej na współpracy władzy świeckiej z duchowną (w przypadku Sylwestra I była to współpraca z Konstantynem Wielkim).
XI wiek to okres wewnętrznych reform Kościoła oraz umocnienia jego pozycji na arenie międzynarodowej a także na dalszy rozwój współpracy cesarsko-papieskiej skutkującej ostatecznie dominacją Kościoła w postaci papocezaryzmu (przykładem tego był dokument Dictatus Papae z 1075, w której papież Grzegorz VII przekonywał iż zwierzchnikiem świata chrześcijańskiego jest biskup Rzymu).
Państwo Węgierskie w X wieku
Węgrzy zajęli tereny Kotliny Panońskiej w IX wieku. Zamieszkiwany przez nich region w X wieku zajmował około 300 tys. km2. Według niektórych historyków (J.C. Russel) ich grupa stanowiła około 1,5 miliona ludzi, jednak większość badaczy (np. Istvan Romsics) twierdzi, iże było wówczas około miliona Węgrów.
Pierwszym władcą Węgier był Gejza z rodu Arpadów, wywodzącego się od legendarnego władcy od którego imienia pochodzi nazwa. Przed objęciem przez Gejzę władzy Węgrzy ponieśli strategiczną klęskę pod Lechowym Polu (955), która zamykała im drogę ku dalszym podbojom. W 962 powstał sojusz między cesarzem Ottonem I (który dekadę później pojął za żonę bizantyjską księżniczkę Teofano), a Konstantynem VII Porfirogenetą, który uniemożliwił Węgrom ekspansję na wschód.
Węgrzy zostali de facto zamknięci na zajmowanych przez siebie terenach. Zagrożenie podporządkowaniem przez Europę skłoniło Węgrów do przekształcenia swojego systemu klanowego w zcentralizowane państwo. Zadania tego podjął się Gejza, drogą typową dla pogańskich ludów – podporządkowując sobie szczepowych władców oraz mordując niepokornych. Mając na uwadze kwestię obustronnego zagrożenia (Cesarstwo Zachodnie oraz Bizantyjskie) Gejza musiał znaleźć sojusznika, w którymś z sąsiadów. Zwrócił się ku Ottonowi ze względu na wcześniejsze zainteresowanie Bizancjum ze strony władców siedmiogrodzkich. W latach siedemdziesiątych poprosił Ottona o przysłanie na Węgry misjonarzy.
Przyjęcie chrztu Węgier przez Gejzę oraz chrześcijaństwo za Gejzy
Przyjęcie chrztu przez Węgrów nie było jedynie kwestią interesu Węgier. Węgrzy w okresie pogańskim, w I połowie X wieku, budzili postrach w całej chrześcijańskiej Europie. Dowodzi temu opinia Reginona, opata z Trewiru:
Nie ludziom, ale dzikim zwierzętom są podobni. Mianowicie, jak wieść gminna niesie, jedzą surowe mięso, piją krew i schwytanym jeńcom wyrywają serca i pokrojone na drobne kawałeczki połykają jako lekarstwo. Nic nie jest w stanie obudzić ich sumienia, a ich serce nie zna co to litość.2
Chrystianizacja Węgier leżała w interesie Europy. W 972 Geza wraz ze swoim bratem Michałem zdecydowali się na chrzest Węgrów. Sam Gejza według biskupa Thietmara z Merseburga pozostał półpoganinem, tj. oddawał cześć zarówno pogańskim bogom, jak i chrześcijańskiemu Bogu. Niszczono jednak wizerunki bogów przodków oraz miejsca kultu szamanizmu.
Gejza w nawracaniu nie okazywał litości. Podporządkował sobie opornych możnych, mordował niepokornych. Jednocześnie wiedział, że do budowania chrześcijańskich, scentralizowanych Węgier potrzebne są dobre relacje z sąsiadami podzielającymi wiarę w Chrystusa. Za żonę pojął Sarolt, potomkinię siedmiogrodzkich władców. Według misjonarza, biskupa Brunona z Kwerfurtu, jej przewodnictwo miało ogromne znaczenie dla chrześcijaństwa węgierskiego. Małżeństwo doczekało się syna Vajka, który następnie przyjął imię Stefan.
W kronikach polskich istnieje również teza, jakoby drugą żoną Gejzy była Adelajda, siostra Mieszka I, jednakże węgierscy badacze nie podzielają tej opinii.
Na Węgry udawał się z misjami Apostoł Europy, święty Wojciech, a następnie uczniowie jego oraz świętego Wolfganga. Podczas panowania Gejzy tworzyły się pierwsze opactwa, głównie benedyktyńskie, z czego należy wspomnieć o budowie opactwa na świętej górze Panonii, wznoszonego na cześć świętego Marcina.
Sam Gejza zadbał również o przychylność swojego syna Stefana w stosunku do chrześcijaństwa. Wiara chrześcijańska miała również znaczenie w sprawach dynastycznych. W 997, w krótkim czasie po śmierci Gejzy, zdławiona została reakcja pogańska zwrócona przeciwko Stefanowi i mająca na celu przejęcie władzy przez potomka bocznej gałęzi Arpadów, wodza Koppanya ogłaszającego pretensje do tronu na mocy zasady senioratu i lewiratu (zamierzał poślubić Sarolt).
Stefan nakazał wówczas poćwiartowanie ciała niepokornego możnego, rozesłanie jego członków do Gyoru, Veszpremu, Ostrzyhomia i Siedmiogrodu a poprzez to danie sygnału, jaki los czeka wrogów jego rządów i wiary chrześcijańskiej. Przed walką młody Stefan modlił się do świętego Marcina, patrona żołnierzy w kościele katolickim.
Korona św. Stefana
Kościół odegrał kluczową rolę w nadaniu korony królewskiej przyszłemu świętemu Stefanowi. O ile Stefan cieszył się poparciem cesarskim w objęciu korony, o tyle konieczna tu była przychylność papieża. Papież i cesarz pozostawali wówczas w dobrych stosunkach ze sobą, co ułatwiło Stefanowi realizację celów. Władca Węgier otrzymał koronę, list z apostolskim błogosławieństwem oraz błogosławieństwo papieża w 1000 lub w styczniu 1001 roku, z rąk Sylwestra II.
Początkowo tytuł królewski miał przypaść Bolesławowi Chrobremu, jednakże papieżowi we śnie objawił się sam Chrystus namawiając biskupa Rzymu do nadania go Stefanowi z Węgier. Papież wówczas nie tylko ukoronował Stefana, lecz również zadbał o brak tarć między monarchami. Stefan oraz Bolesław zobowiązani byli przysiąc, że z tego powodu nie będą wzniecać konfliktów.
Korona miała również znaczenie dla władzy Węgier – odtąd król nie sprawował jej jedynie z powodu więzów krwi, lecz również „z bożej łaski”, stał się niejako zarządcą królestwa ziemskiego Chrystusa wykonującym swoje obowiązki ku większej chwale Boga. Przyjęcie korony zobowiązało Stefana do współpracy z Kościołem. Obecnie korona świętego Stefana jest jednym z symboli węgierskiej państwowości oraz relikwią państwową przechowywaną w Budapeszcie.
Chrystianizacja Węgier za Stefana Wielkiego
Święty Stefan wypełniał nadane mu obowiązki z należytą starannością. Jeszcze za panowania swojego ojca poślubił bawarską księżniczkę Gizelę, z którą miał kilkoro dzieci, w tym księcia Emeryka. W 1002 zapewnił mnichom z Pannonhalmy autonomię na wzór autonomii klasztoru na Monte Cassino w Italii, czego przyczyną było wymodlenie przez benedyktynów zwycięstwa nad reakcją pogańską.
Szczodre finansowanie opactwa przez Stefana umożliwiło Pannonhalmie zostanie ośrodkiem węgierskiej kultury kościelnej oraz kształcenia przyszłych kleryków. W 1003 Stefan zmierzył się z kolejną pogańską reakcją pod wodzą swojego wuja Gyuli. W następnych latach wybuchały inne reakcje pogańskie, które król pokonywał. Ze względu na niepodleganie pod cesarza (książęta polscy i czescy byli lennikami, więc lokalną organizacją kościelną kierowała niemiecka organizacja kościelna) Stefan prowadził politykę wobec Kościoła opartą na suwerennych decyzjach.
Siedzibą pierwszego ufundowanego przez niego biskupstwa został Veszprem, a arcybiskupstwa Ostrzyhom. W ciągu swojego panowania zakładał również inne biskupstwa – historycy twierdzą, że było ich pięć albo siedem. Powstało również kolejne arcybiskupstwo w Kalocsy’u. Duchowieństwo pełniące posługę na Węgrzech rekrutowało się wśród duchownych francuskich, niemieckich lub italijskich. Pierwszy wysoki rangą duchowny pochodzenia węgierskiego został wyświęcony na biskupa diecezji w Peczu w 1036.
Stefan ufundował również trzy nowe opactwa benedyktyńskie. Pierwsze powstało w 1015 w Pecsvaradzie czyli na obszarze niegdyś zajmowanym przez Koppanya. Taka lokalizacja miała ułatwić działalność misjonarską na tych ziemiach. Pozostałe powstały w Zalavarze oraz w Bakonybelu. Król ufundował również kapitułę w Szekesfehervarze, gdzie w późniejszych czasach przekazywano insygnia władzy królewskiej, relikwie oraz gdzie zbudowano kamienny tron władców Węgier.
Stefan kazał również wznosić drewniane kościoły, z których żaden nie zachował się do dzisiejszych czasów. Rozporządził również budowę żeńskiego monasteru obrządku greckiego w Veszpremvolgyu. Zachowały się z jego panowania dokumenty, między innymi ten nadający przywileje opactwu w Pannonhalmie (1002), dokument fundacyjny biskupstwa w Peczu (1009) oraz spis określający granice diecezji z siedzibą w Veszprem z nieznanego roku.
Prawodawstwo Stefana wobec Kościoła
Stefan podzielił swój kraj na komitaty. Komitaty były jednostkami administracyjnymi, które obejmowały również ziemie należące do Kościoła, nad którymi pieczę sprawował żupan reprezentujący króla. Za panowania Stefana powstały dwa kodeksy odnośnie pozycji i funkcjonowania Kościoła oraz zbiór napomnień i porad dla księcia Emeryka (Intelek).
Prawa wzorowane na innych krajach posiadały następujące cele:
1. Rozbudowa organizacji kościelnej i zapewnienie Kościołowi warunków pozwalających na jego funkcjonowanie.
2. Uregulowanie prawa własności ziem i innych przedmiotów wchodzących w skład majątku.
3. Kodyfikacja chrześcijańskich zasad współżycia ludzkiego oraz sankcjonowanie tychże.
4. Ochrona nowego ustroju państwowego.3
Zakazano czarów, znachorstwa, porywania dziewcząt, gwałcenia porwanych oraz nierządu. Pomimo równości ludzi w chrześcijaństwie, prawo węgierskie wyróżniało inne wysokości kar w zależności od płci oraz tego, czy przestępcą był człowiek wolny, czy niewolnik. Prawo do życia zgodnie z własnymi obyczajami przysługiwało osadnikom zagranicznym, którzy płacili opłatę z tytułu dzierżawy uprawianej ziemi. Nie zniesiono instytucji niewolnictwa przez cały okres panowania Stefana, mimo potępienia jej przez Grzegorza I już w VI wieku.
Organizacja kościelna mogła liczyć na przychylność króla. Każde dziesięć wsi było zobowiązane do budowy kościoła oraz przekazania mu niezbędnego zaopatrzenia (ziemia, zwierzęta, niewolnicy). Przyjmuje się, że takich kościołów powstało wówczas około osiemdziesiąt (licząc, że wsi było około ośmiuset). Szaty liturgiczne oraz obrusy ołtarzowe zapewniał król. Poddani byli zobowiązani do oddawania dziesiątej części plonów i zwierząt biskupstwu. Funkcjonował również obowiązek uczestniczenia we mszach niedzielnych, spowiedzi, zawierania małżeństw w obecności kapłana, wzywania księdza do chorego i wychowywania dzieci w wierze przez rodziców oraz zakaz spożycia mięsa w piątki i podczas Wielkiego Postu, zakazywano również ciężkiej pracy w niedzielę.
Poddanym przysługiwało prawo do pogrzebu kościelnego, które nie dotyczyło odmawiających spowiedzi. Wypełniania tychże zakazów i nakazów miał pilnować prezbiter. Księżom zabroniono pobierania opłaty za chrzty oraz pogrzeby. Biskupi mieli wyłączność na zarządzanie kościołem. Duchowni podlegali w kwestii prawnej pod Kościół. W przestrogach (Intelek) dla Emeryka (którego notabene wychowawcą był biskup csanadzki pochodzący z Wenecji, Gellert, jeden z najsłynniejszych interpretatorów Biblii i kaznodziei tego okresu), Stefan podkreślił rolę wiary w sprawowaniu władzy (uznał wręcz, że człowiek nie podzielający chrześcijańskich wartości nie jest godzien sprawowania władzy) oraz stwierdził, że Kościół jest podporą dla władzy królewskiej.
Opisując cnoty, jakimi powinien wyróżniać się monarcha wymienił katalog tych, które znamy z chrześcijaństwa (skromność, odwaga, siła, unikanie grzechu, serdeczność).
Rola Benedyktynów w chrystianizacji Węgier
Mnisi benedyktyńscy odegrali ogromną rolę w chrystianizacji kraju. Pierwsi benedyktyni pochodzenia włoskiego lub niemieckiego przybyli na górę świętego Marcina (Pannonhalmę) pod koniec X wieku, a ich opatem został Atanazy. Po nadaniu autonomii strukturom kościelnym mieli oni między innymi prawo do samorządnej wewnętrznej organizacji klasztoru, bezpośredniego związku jurysdykcyjnego ze Stolicą Apostolską oraz do samodzielnego wyboru opata.
Benedyktyni, poza kontemplacją, modlitwą i pracą wewnątrz swoich klasztorów, poświęcali się również działalności misyjnej. Ich pierwszym zadaniem była chrystianizacja plemienia Lel w zachodniej części Węgier, po obu stronach Dunaju. Zajęli się tym bezpośredni współpracownicy świętego Wojciecha, mnich Radla oraz święty Bruno z Quergurtu. Opactwa benedyktyńskie były fundowane nie tylko przez króla, lecz również przez jego najbliższe otoczenie. Święty Stefan posiadał liczne kontakty z klasztorami we Francji i w Lotaryngii, skąd też przyjeżdżali benedyktyni.
Miało to wpływ dla rozwoju kultu maryjnego na Węgrzech, który cechował tamte rejony. Mszę święta sprawowali w obrządku łacińskim. Przyjazd zagranicznych zakonników miał również wpływ na obecność relikwii oraz ksiąg liturgicznych na Węgrzech, które zabierali ze sobą do Królestwa przybysze. Mnisi węgierscy, zwłaszcza z Bakonybel szerzyli chrześcijaństwo również przykładem ascezy, co spowodowało przyjazd pustelników z innych części Europy, między innymi z Polski (Andrzej Zoerardus wraz ze swoim uczniem Benedyktem).
Pod koniec panowania świętego Stefana oraz w późniejszych latach benedyktyni zajęli się również pracą intelektualną, która okazała się nieoceniona w badaniu historii Węgier. Tworzyli księgi zarówno hagiograficzne, jak i polityczne a także kroniki, opisy wydarzeń historycznych oraz annały. Pierwszą spisaną w całości księgą była biografia Andrzeja Świerada i jego ucznia Benedykta, stworzona przez biskupa Maura z Pecs w 1064.
1 W XII wieku miał miejsce chrzest Medonga, jednak nie przyniósł on żadnych długofalowych skutków (Samsonowicz H., Przełom X stulecia- chrześcijaństwo w Europie Środkowej (w) Węgry-Polska, 1000 lat chrześcijaństwa pod red. Ks. Dra Jana Zimnego, Wydawnictwo Diecezjalne, Sandomierz 2003)
2 Fragment z „Przypadków klasztoru Świętego Galla” Ekkeharda IV z Sankt Gallen w tłumaczeniu Michała Tomaszka, Kraków 2010
3 Romsics I., Historia Węgier, wydawnictwo Media Rodzina, 2018
