Konspiracyjna działalność w szeregach harcerstwa w czasie okupacji niemieckiej była w Polsce aktem wielkiego heroizmu. Eugeniusz Stasiecki, nauczyciel z Częstochowy i harcmistrz, doświadczył tego ryzyka osobiście, gdy gestapo próbowało go schwytać jeszcze przed wejściem do ścisłego kierownictwa Szarych Szeregów. Zginął ostatecznie w sierpniu 1944 roku, walcząc wśród ruin dawnej dzielnicy żydowskiej w stolicy, jako oficer harcerski batalionu „Zośka”.
Najważniejsze:
- Eugeniusz Stasiecki, urodzony 19 lutego 1913 r. w Radomiu, z zawodu nauczyciel, w lutym 1939 r. otrzymał stopień harcmistrza, najwyższy w strukturze instruktorskiej przedwojennego harcerstwa.
- Po klęsce wrześniowej odtworzył konspiracyjny Hufiec ZHP w Częstochowie, wstąpił do Związku Walki Zbrojnej, przekształconego następnie w Armię Krajową, a gdy gestapo usiłowało go zatrzymać, przeniósł się do Warszawy.
- W stolicy wszedł do kierownictwa Szarych Szeregów, obejmując Główną Kwaterę, a od maja 1943 r. pełniąc funkcję zastępcy naczelnika całej podziemnej organizacji harcerskiej.
- Zginął w nocy z 16 na 17 sierpnia 1944 r. jako oficer harcerski batalionu „Zośka” podczas walk w rejonie dawnego getta warszawskiego.
Nauczyciel wykraczający poza program
Stasiecki ukończył Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie i rozpoczął pracę w zawodzie najpierw w szkole we wsi Stare Cykarzewo pod Częstochową, a swoją pracę pedagogiczną kontynuował od połowy lat trzydziestych w częstochowskiej Szkole Podstawowej nr 21 noszącej imię Stanisława Konarskiego. Jak podkreślał autor jego biografii cytowany przez Przystanek Historia, Stasiecki jako nauczyciel „nie ograniczał się tylko do realizacji podstawy programowej”.
Czytaj także: Antek Rozpylacz – powstańczy łowca snajperów, którego historia uczy, jak krucha bywa pamięć o bohaterach
W opinii służbowej wystawionej mu w częstochowskiej szkole opisano go jako człowieka sumiennego, punktualnego i gotowego do pracy społecznej, który budował z uczniami relację opartą na szczerości i wzajemnym zaufaniu. Dokument podkreślał również, że miejscowa ludność, obserwując jego pracę, darzyła go zaufaniem i chętnie wspierała zarówno szkołę, jak i prowadzoną przez niego drużynę harcerską.
Elita polskiego harcerstwa przed wojną
Harcerstwo, jak zaznacza cytowany przez Przystanek Historia Marek Pietruszka, było pasją Stasieckiego przez całe jego dorosłe życie, a zasadami przyrzeczenia harcerskiego kierował się zarówno w pracy zawodowej, jak i później w konspiracji. Ukoronowaniem tej drogi było uzyskanie 10 lutego 1939 roku, na mocy rozkazu naczelnika harcerzy, najwyższego stopnia instruktorskiego, czyli harcmistrza. Oznaczało to wejście do wąskiego grona osób kierujących ruchem harcerskim jeszcze przed wybuchem wojny, na kilka miesięcy przed tym, jak ta sama kadra musiała przejść do działania w podziemiu.
Klęska wrześniowa i odbudowa konspiracji w Częstochowie
We wrześniu 1939 roku Stasiecki walczył w szeregach 74. Górnośląskiego Pułku Piechoty 7. Dywizji Piechoty, gdzie pełnił funkcję podporucznika rezerwy. Jednostka ta poniosła klęskę już w początkowej fazie kampanii, w walkach stoczonych pod Złotym Potokiem. Porażka ta go jednak nie złamała. Jak wspominał jeden ze współpracowników cytowany przez Przystanek Historia, po kilku konspiracyjnych spotkaniach zorganizowanych w różnych miejscach Częstochowy na nowo ożył Hufiec ZHP, kierowany przez Stasieckiego.
Niedługo potem wstąpił w szeregi Związku Walki Zbrojnej, który w lutym 1942 roku przekształcono w Armię Krajową. Gdy gestapo próbowało go aresztować, wyjechał do Warszawy, gdzie kontynuował działalność podziemną.
Awans w strukturach Szarych Szeregów
W stolicy Stasiecki z czasem wszedł do kierownictwa Szarych Szeregów, stanąwszy na czele ich Głównej Kwatery, a wiosną 1943 roku awansował na zastępcę naczelnika całej podziemnej organizacji harcerskiej. Szare Szeregi funkcjonowały jako konspiracyjna organizacja młodzieżowa powiązana ze strukturami Armii Krajowej, z której wywodziły się między innymi oddziały bojowe takie jak batalion „Zośka”. Objęcie funkcji w ścisłym kierownictwie tej organizacji oznaczało odpowiedzialność nie tylko za jedno miasto, ale za sieć konspiracyjną obejmującą harcerzy w całym okupowanym kraju.
Autorytet budowany bez przymusu
O stylu dowodzenia Stasieckiego pisał naczelnik Szarych Szeregów Stanisław Broniewski, pseudonim „Orsza”, a więc osoba stojąca na czele całej organizacji. Jak wspominał, Stasiecki „nie chcąc brać nic od nikogo, brałeś cenę najwyższą: zabierałeś serca, serca wszystkich, co z Tobą pracowali, co byli pod Twoim potężnym wpływem i Twojej niezmożonej pracy”. Świadectwo to opisuje autorytet oparty nie na formalnej hierarchii wojskowej, lecz na osobistym zaangażowaniu i wpływie na młodszych konspiratorów, którzy pod jego kierownictwem podejmowali decyzje obarczone najwyższym ryzykiem.
Śmierć w batalionie Zośka
W Powstaniu Warszawskim Stasiecki pełnił funkcję oficera harcerskiego batalionu „Zośka”, którego patronem był Tadeusz Zawadzki, poległy wcześniej bohater „Kamieni na szaniec”. Batalion walczył w składzie Zgrupowania „Radosław” Armii Krajowej, najpierw na Woli, później na Starym Mieście. Stasiecki zginął w nocy z 16 na 17 sierpnia 1944 roku, walcząc wśród ruin dawnej dzielnicy żydowskiej podczas ataku żołnierzy „Zośki” wspierających oddziały Armii Krajowej nadciągające z Puszczy Kampinoskiej z pomocą powstaniu.
Przesłanie, które po sobie zostawił
Przystanek Historia przytacza słowa, które Stasiecki często powtarzał w rozmowach z przyjaciółmi i współpracownikami: „Posłannictwem człowieka jest znalezienie celu w życiu. Każdy powinien ze swego życia uczynić coś najlepszego, na co go tylko stać”. Biografię Eugeniusza Stasieckiego, autorstwa Marka Pietruszki, wydał Instytut Pamięci Narodowej w serii „Archiwum Polskich Losów”, a jego sylwetkę prezentuje też wystawa elementarna przygotowana przez Wydział Archiwalny Delegatury IPN w Radomiu.
Inna generacja tej samej służby
Internetowy Polski Słownik Biograficzny opisuje życiorys Henryka Śniegockiego, urodzonego 18 stycznia 1893 roku w Kościanie, syna powstańca styczniowego Józefa Franciszka Śniegockiego. W przeciwieństwie do Stasieckiego, który w czasie okupacji wszedł do już istniejącej struktury Szarych Szeregów i w niej awansował, Śniegocki sam budował ruch skautowy od podstaw, jeszcze przed pierwszą wojną światową. W sierpniu 1912 roku uczestniczył w kilkudniowym kursie skautowym w Poznaniu, a w październiku tego samego roku powołał pierwszy zastęp skautowy, z którego powstała drużyna „Piast”. W kolejnych latach objął funkcję komendanta Miejscowej Komendy Skautowej, a od grudnia 1916 roku komendanta Głównej Kwatery Skautowej na Rzeszę Niemiecką, współredagował miesięcznik „Ruch Skautowy” oraz opublikował wielokrotnie wznawiane „Piosenki harcerskie” i podręcznik „Musztra”.
Śniegocki w lutym 1918 roku wraz z Wincentym Wierzejewskim powołał tajną Polską Organizację Wojskową zaboru pruskiego, a po wybuchu rewolucji w Niemczech w listopadzie tego roku wszedł do kierowniczej Rady Jedenastu tej organizacji w Poznaniu. Brał udział w wydarzeniach poprzedzających wybuch powstania wielkopolskiego w grudniu 1918 roku, a także w powstaniu śląskim. Jego droga pokazuje inny typ harcerskiego dowódcy niż Stasiecki: twórcę organizacji działającej jawnie i pod zaborem, który z bronią w ręku walczył o granice dopiero odradzającego się państwa, podczas gdy Stasiecki ćwierć wieku później bronił już istniejącej Polski przed okupantem, działając wyłącznie w głębokiej konspiracji i giną w walce o jej odzyskanie po latach okupacji. Obu łączy jednak ten sam rdzeń biografii: zawód nauczyciela lub wykształcenie pedagogiczne, najwyższy stopień instruktorski w harcerstwie oraz decyzja o wzięciu broni do ręki, gdy sytuacja kraju tego wymagała.
Materiał przygotowany z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji.
