Rozpad Związku Radzieckiego oznaczał dla Tadżykistanu znacznie więcej niż tylko zmianę granic i uzyskanie niepodległości. Wraz z końcem ZSRR załamał się cały dotychczasowy model funkcjonowania państwa i społeczeństwa.
Tadżykistan musiał w krótkim czasie zmierzyć się jednocześnie z transformacją gospodarczą, budową własnej państwowości, odrodzeniem islamu oraz gwałtownymi konfliktami politycznymi. Ich konsekwencje odczuwalne są w tym kraju do dziś.
Od imperium do republiki radzieckiej
Przed pojawieniem się rosyjskiej dominacji ziemie dzisiejszego Tadżykistanu przez stulecia pozostawały pod wpływem kolejnych potęg. Były częścią świata hellenistycznego po podbojach Aleksandra Wielkiego, następnie znalazły się pod silnym wpływem kultury perskiej, szczególnie za panowania Samanidów. Później region stał się areną rywalizacji ludów turkijskich, Mongołów i kolejnych chanatów, aż w końcu został podporządkowany carskiej Rosji.
Dopiero w okresie radzieckim zaczęła kształtować się tadżycka państwowość w jej współczesnym kształcie. W 1924 roku utworzono Tadżycką Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką w ramach Uzbekistanu, a pięć lat później Tadżykistan stał się odrębną republiką związkową ZSRR. Radziecka modernizacja przyniosła industrializację, rozwój miast i likwidację analfabetyzmu, ale jej ceną była głęboka ingerencja w tradycyjny model życia.
Państwo próbowało rozbić dawne więzi społeczne, promowało równouprawnienie kobiet i mężczyzn oraz prowadziło konsekwentną ateizację. Jednocześnie do Tadżykistanu napływali mieszkańcy innych republik ZSRR, przede wszystkim wykwalifikowani pracownicy, a lokalne elity coraz mocniej podporządkowywano radzieckiej administracji.
Radziecki system zmienił również sposób, w jaki Tadżycy postrzegali pracę i bezpieczeństwo socjalne. Państwo gwarantowało zatrudnienie i podstawową stabilność, co po jego upadku miało okazać się szczególnie istotne. Niepodległość oznaczała bowiem nie tylko wolność polityczną, ale również utratę systemu, od którego społeczeństwo przez dziesięciolecia było uzależnione.
Odrodzenie islamu i narodziny politycznej opozycji
Jeszcze przed rozpadem ZSRR zaczęło odradzać się życie religijne. Reformy Michaiła Gorbaczowa stworzyły przestrzeń dla legalnej działalności islamskiej, choć wcześniej religijna edukacja pozostawała zakazana. Islam szybko przestał być wyłącznie kwestią wiary. Stał się również językiem, za pomocą którego można było wyrażać aspiracje narodowe i sprzeciw wobec dotychczasowego systemu. Szczególną rolę odegrała Islamska Partia Odrodzenia Tadżykistanu.
Wokół niej zaczęło skupiać się środowisko młodych ludzi oraz duchownych, którzy coraz śmielej wchodzili do życia publicznego. Islam stawał się więc jednocześnie elementem tożsamości, narzędziem politycznej mobilizacji i fundamentem rodzącej się opozycji. Niepodległość nie była jednak wydarzeniem, na które tadżyckie społeczeństwo czekało z jednoznacznym entuzjazmem. W referendum z marca 1991 roku ponad 96 proc. głosujących w Tadżyckiej SRR opowiedziało się za zachowaniem Związku Radzieckiego.
Kilka miesięcy później ZSRR przestał istnieć, a Tadżykistan znalazł się w rzeczywistości, na którą nie był przygotowany. Państwo utraciło gospodarcze korzyści wynikające z funkcjonowania w ramach ZSRR, a jednocześnie narastały napięcia polityczne i społeczne.
Niepodległość, która szybko zamieniła się w wojnę
Pierwsze lata niepodległości przyniosły gwałtowną destabilizację. W 1990 roku doszło już do masowych protestów przeciwko władzom komunistycznym i żądań legalizacji Islamskiej Partii Odrodzenia. Wybuch zamieszek pokazał, że dotychczasowy porządek zaczyna się rozpadać. Po wyborach prezydenckich z listopada 1991 roku, wygranych przez Rachmona Nabijewa, konflikt zamiast wygasać, przybierał na sile.
Wiosną 1992 roku rozpoczęły się represje wobec opozycji, a kolejne demonstracje i starcia coraz bardziej paraliżowały państwo. Wkrótce doszło do porwań przedstawicieli władz, zabójstwa prokuratora generalnego i otwartego konfliktu między poszczególnymi środowiskami politycznymi i regionalnymi.
Jesienią 1992 roku sytuacja wymknęła się spod kontroli. Próba opuszczenia kraju przez Nabijewa, ucieczka przewodniczącego Rady Najwyższej Safaralego Kenżajewa do Kulabu i powstanie Ludowego Frontu Tadżykistanu były kolejnymi oznakami rozpadu centralnej władzy. Tadżykistan wkroczył na drogę wojny domowej.
Konflikt dodatkowo komplikowało położenie geograficzne kraju. Granica z Afganistanem stała się nie tylko granicą państwową, ale również kanałem przepływu ludzi, broni i ideologii. Ugrupowania islamistyczne mogły korzystać ze wsparcia tadżyckich społeczności po drugiej stronie granicy. Skala tragedii była ogromna: do połowy 1993 roku zginęło około 50 tysięcy osób, przede wszystkim cywilów, około 600 tysięcy zostało przesiedlonych wewnątrz kraju, a kolejne 60 tysięcy znalazło schronienie w Afganistanie.
Stabilność i władza
Doświadczenie wojny domowej na długo ukształtowało tadżycką politykę. Nowowybrany Emomali Rahmon pozostał u władzy przez lata i zaczął budować system, którego podstawą stały się świeckość państwa oraz polityczna stabilność. Demokracja została jednak mocno ograniczona, a władze regularnie krytykowano za brak wolności mediów.
W przeciwieństwie do Turkmenistanu nie wykształcił się jednak równie silny kult jednostki. Wojna nie zakończyła również problemu islamu. Wręcz przeciwnie – upadek ZSRR stworzył warunki do jego ponownego zakorzenienia w życiu społecznym. Starsze pokolenie Tadżyków pozostaje na ogół umiarkowane, natomiast wśród części młodych ludzi pojawiają się bardziej radykalne nurty. Sytuację dodatkowo komplikuje słaba kontrola nad granicą z Afganistanem, gdzie rozwijają się przemyt narkotyków i broni oraz działalność grup przestępczych.
Rosja jako wyjście z biedy
Transformacja gospodarcza stworzyła kolejny problem, który do dziś pozostaje jednym z najważniejszych wyzwań Tadżykistanu czyli masową emigrację zarobkową. Brak pracy i niskie zarobki wypchnęły setki tysięcy Tadżyków do Rosji. Zdecydowaną większość migrantów stanowią mężczyźni, często pochodzący z obszarów wiejskich. Podejmują oni przede wszystkim niskopłatne prace fizyczne i pracują jako kierowcy, podczas gdy kobiety zajmują się między innymi sprzątaniem i opieką nad dziećmi.
Emigracja stała się więc jednym z fundamentów funkcjonowania tadżyckiego społeczeństwa. Ma jednak swoją cenę. Wielomiesięczna rozłąka z rodziną wpływa na trwałość małżeństw i relacje rodzinne, a praca bez odpowiednich zezwoleń utrudnia dochodzenie praw pracowniczych. Tadżyccy migranci są również narażeni na dyskryminację i przemoc. Dodatkowym zagrożeniem jest możliwość wcielenia osób posiadających rosyjskie obywatelstwo do rosyjskich sił zbrojnych.
Koniec rosyjskiej dominacji?
Rozpad ZSRR zmienił również sytuację rosyjskiej społeczności w Tadżykistanie. Rosjanie, którzy w czasach radzieckich zajmowali często uprzywilejowaną pozycję w administracji, wojsku i gospodarce, po 1991 roku zaczęli masowo wyjeżdżać. Ci, którzy pozostali, musieli odnaleźć się w roli mniejszości narodowej. Rosyjski nie stracił całkowicie znaczenia; nadal pozostaje ważnym językiem komunikacji, ale przestał być językiem dominującym w życiu publicznym.
Jednocześnie Tadżykistan zaczął coraz wyraźniej budować własną narrację narodową. Władze i elity intelektualne podkreślają perskie korzenie Tadżyków, odwołują się do dziedzictwa cywilizacji irańskiej i eksponują znaczenie języka tadżyckiego. Jest to również sposób na odróżnienie się od sąsiednich państw Azji Centralnej, których kultury w większym stopniu związane są z dziedzictwem turkijskim. Symbolem tej polityki jest między innymi Muzeum Aryjskie w Duszanbe, mające przedstawiać ciągłość tadżyckiej kultury od czasów prehistorycznych do współczesności.
Historia staje się w ten sposób narzędziem budowania tożsamości, szczególnie ważnym w państwie, które jeszcze niedawno było rozdarte wojną domową. Tadżykistan po 1991 roku przeszedł więc drogę od radzieckiej republiki do państwa, którego współczesność w dużej mierze ukształtowały trzy doświadczenia: wojna domowa, transformacja gospodarcza i próba zbudowania własnej tożsamości narodowej.
Ich konsekwencją jest ograniczona demokratyzacja, silna pozycja władzy centralnej, odrodzenie islamu, masowa emigracja zarobkowa i nadal bardzo mocne związki z Rosją. Dzisiejszy Tadżykistan jest w dużej mierze produktem napięcia między radzieckim dziedzictwem, traumą lat dziewięćdziesiątych i świadomym poszukiwaniem własnego, zakorzenienia.
