Rubajjaty zawitały do europejskich schadzek poetyckich, a także do kanonu literatury światowej, za sprawą Edwarda FitzGeralda. Ów brytyjski tłumacz i poeta w 1853 r. wybrał się (w wieku 42 lat) na studia orientalistyczne na uniwersytecie oksfordzkim, a konkretnie na studia o Persji, gdyż tak się wówczas ten kierunek nazywał. Lata pięćdziesiąte minęły mu na tłumaczeniach literatury krajów hiszpańskojęzycznych oraz azjatyckich, a w 1859 r. wydał anonimowo tłumaczenie na język angielski Rubajjatów Omara Chajama.
Teksty podesłał mu z Kalkuty jego były wykładowca Cowell. Początkowo rubajjaty nie cieszyły się popularnością, według Encyklopedii Brytyjskiej pierwsze wydania chodziły za półdarmo. Sytuacja zmienia się dwa lata później, gdy rubajjaty przypadają do gustu innemu brytyjskiemu poecie, Dante Gabrielowi Rossettiemu, który rozpowszechnia je w gronie brytyjskich lordów.
Czym jest rubajjat?
Idąc za definicją Encyklopedii PWN „rubajjat” to perska forma poet., zbliżona do epigramatu, o treści refleksyjno-filozoficznej. To gatunek poetycki ukształtowany na przełomie XI i XII wieku. Strofa składa się z czterech wersów ze schematem rymów aaba lub abab, rzadziej aaaa. Jednostką poetycką jest dystych — bajt, rozpadający się na 2 półwiersze (misra) o tej samej liczbie sylab, powiązanych jedną myślą. Każdy dystych cechuje pewna niezależność.
W 1868 roku wychodzi druga edycja rubajjatów i zdobywa rozgłos zwłaszcza za oceanem. Forma Rubajjatu inspiruje bardzo lekko, w zasadzie głównie pod względem formy, amerykańskich poetów. Powstają także parodie i pamflety inspirowane Omarem Chajjamem, takie jak np. The Rubaiyat of A Persian Kitten czy The Rubaiyat of Ohow Dryyam.
Czym tak w zasadzie były Rubajjaty Omara Chajama? Sam Omar Chajjam był perskim filozofem i uczonym żyjącym w XII wieku. W swoich wierszach odnosił się do realiów współczesnej mu Persji, egzystencji w niej jak i obecnych tamże prądów myślowych. Większość jego wierszy epatowała pewnym zgorzknieniem, irytacją, wręcz cynizmem. Poniżej można przeczytać dwa rubajjaty w przekładzie profesora Andrzeja Gawrońskiego wydane przez wydawnictwo Armoryka w roku 2015:
A którzy tu przed nami przyszli i szaleli
Oszołomieni pięknem i winem weseli,
Spełnili swoją czarę i milczeniem zdjęci
Pokładli się w pyle ziemnym na wiecznej pościeli.
Oraz
„Pić wino grzech to”. Pomyśl, niech ci się nie śpieszy,
Byś przeciw życiu sam jawnie nie zgrzeszył!
Jeśliż z powodu wina i kobiet do piekła zsyłają,
To w niebie się nie znajdzie ani jednej duszy.
Do Polski jako pierwsze przywędrowały rubajjaty innego poety, Abu Saida Abu al.–Chajra żyjącego na przełomie X i XI wieku. Przetłumaczył je i wydał w 1895 roku Wacław Rolicz Lieder. Od tego czasu rubajjaty zaczęły powstawać również za sprawą polskich autorów głównie w okresie Młodej Polski i międzywojnia. Do twórców rubajjatów należeli Antoni Lange, Tadeusz Miciński a także Maria Pawlikowska Jasnorzewska, która w Ostatnich Utworach wydanych pośmiertnie w 1956 w Londynie umieściła cykl Rubajjaty Wojenne łączące tematykę egzystencjalną z odczuciami wywołanymi wojną. Rubajjaty zyskały również popularność w kręgach tatarskich, między innymi w Polsce. Tu należy wspomnieć o nazwisku Selima Chazbijewicza oraz Józefa Mucharskiego. Poniżej przytoczony został wiersz pierwszego z nich:
Wieczne wspomnienie Boga wśród upalnej drogi,
Pył dławi nasze gardła, ostry kamień – nogi,
Skwar spopiela usta, słońce spala oczy,
I raj boskiego Światła – ogród w sercu błogi.
Według rosyjskiej etnolożki Swietłany Czerwonnaji dla Tatarów rubajjaty miały specjalne znaczenie ze względu na kwestie religijne. Tatarzy, tak jak Persowie, należeli do wyznawców Mahometa. Już w XIX wieku Tatarzy rosyjscy podkreślali swoją odrębność operując tą formą literacką. Warto przytoczyć tutaj nazwisko Derdmenda, tatarskiego poety XIX wieku, który tworzył między innymi rubajjaty. W wydawanych przez siebie czasopismach po 1905 roku (data nieprzypadkowa; mówimy tu o jednej z ważniejszych odwilży w carskiej Rosji) pozwalał promować się liberalnym działaczom rosyjskim, jak i tatarskim artystom.
W swoich rubajjatach odnosił się zarówno do kwestii filozoficznych, jak i tych wręcz politycznych, sygnalizując tatarski żal za umierającą kulturą i niezgodę na wydarzenia mające miejsce w drugiej połowie XIX wieku i pierwszej XX wieku w Rosji. Poruszał również wątki miłosne:
Ciało białym, piersi strzelistymi stworzył.
Twarz skończywszy, pieprzykiem delikatnym ozdobił.
Aby postać jej smukłą przed złym okiem uchronić,
Ulewą włosów wspaniałych, do stóp spływających, obdarzył
Rubajjaty były także popularne wśród innych narodów muzułmańskich, na przykład w literaturze tureckiej. Popularność zdobyły również w miejscach, w których istniała mniejszość muzułmańska. Miało to miejsce w Rosji, gdzie twórczość tatarska przenikała na petersburskie salony.
Do Rosji carskiej dotarły również rubajjaty Chajama za sprawą periodyka „Siewiernyj Wiestnik, w którym umieścił je Piotr Pofirow. W zasadzie w przedrewolucyjnej Rosji rubajjaty zarówno wpisywały się w fascynację orientalizmem, jak i inspirowały poetów rosyjskich i inspirują w zasadzie po dzień dzisiejszy, gdyż dalej powstają. Popularność Chajama utrzymała się również w czasach ZSRR, gdzie był on jednym z najpopularniejszych poetów nierosyjskich.
Co do zasady można śmiało powiedzieć, że forma ta – podobnie jak haiku – zapisała się na zawsze w historii światowej poezji. Do dzisiaj wydawane są tłumaczenie Fitzgeralda na język angielski przez wydawnictwo uniwersytetu oksfordzkiego. Zainteresowanie rubajjatami nie gaśnie także na wschodzie, zwłaszcza w ośrodkach kultury tatarskiej.
