Kalwinizm wyodrębnił się z wyznań protestanckich za sprawą Jana Kalwina (1509–1564), czerpiąc z doktryny Zwingliego. Pierwotnie pojawił się w I połowie XVI wieku w Szwajcarii, jednak już w tym samym stuleciu dotarł na Węgry i do ówcześnie zamieszkiwanego przez licznych Węgrów Siedmiogrodu, bezpośrednio sąsiadującego z Rusią Zakarpacką.
Kalwinizm odrzuca autorytet papieża (podobnie, jak inne wyznania protestanckie), uznaje sola scripturę, zbawienie z samej łaski i dogmat predestynacji, w tym przypadku podwójnej. Odrzuca przy tym kult świętych (w tym kult maryjny), celibat kapłański oraz ikonolatrię uważając oddawanie czci obrazom za bałwochwalstwo. Kalwinizm na tle innych wyznań protestanckich oraz katolicyzmu wyróżnia się surową etyką i obyczajowością także w życiu codziennym wyznawców.
Wzajemne napady
W następstwie bitwy pod Mohaczem z 1526, w której życie stracił Ludwik II Jagiellończyk, król Czech, Węgier i Słowacji (lata panowania 1516–1526) i najazdów osmańskich Królestwo Węgier zostało podzielone na trzy części: habsburskie Królestwo Węgier, Imperium Habsburskie oraz zwasalizowany Siedmiogród. Habsburskie ziemie zamieszkiwane były w większości przez rzymskich katolików, natomiast Siedmiogród przez protestantów.
Ich wewnętrzne zamieszki zahaczały również o tereny Rusi Zakarpackiej podzielonej pomiędzy te dwa organizmy (Użhorod znalazł się na terenie Królestwa Węgier, wschód przypadł siedmiogrodzkim władcom). Tarcia prowadziły do aktów niszczenia obiektów sakralnych. Kalwini podpalili klasztor unicki w Krasnym Brodzie oraz zniszczyli prawosławny klasztor w Hruszowie. Pojawiały się również wzajemne napady, zarówno między katolikami (rzymskimi i greko), a kalwinami, jak i między kalwinami, a prawosławnymi.
Istotnym aspektem dla reformacji i kontrreformacji na Zakarpaciu była kwestia unitów. W następstwie reformacji władze Kościoła Katolickiego zdecydowały się na uzyskanie kolejnych wiernych wśród ludności prawosławnej, w tym na obszarze Karpat. Powstał wówczas tzw. Grekokatolicyzm, będący wyznaniem podlegającym pod papieża. Grekokatolicy zachowali jednak wschodni ryt mszalny, zniesienie celibatu na wzór prawosławny oraz cerkwie, jako miejsca kultu.
Pomysł zjednoczenia prawosławnych poddanych nie podobał się jednak sabotującym planowane unie kościelne protestanckim książętom siedmiogrodzkim. Zadbali oni o utrzymanie prawosławia w rejonie Mukaczewa. W okolicach Użhorodu zaś, pomimo sprzeciwu lokalnych kalwinów w 1646 podpisano akt Unii Użhorodzkiej na mocy której karpatorusini (także ze względów na przywileje społeczne i finansowe) przechodzili na wiarę katolicką. Na mocy przywilejów z początków XVI wieku księża katoliccy pochodzenia chłopskiego, jako jedyni duchowni zwolnieni byli z poddaństwa.
Oddawali się tańcom i rozrywkom
Zarówno parafie katolickie, jak i cerkwie unickie, prawosławne i kościoły protestanckie prowadziły od XVII wieku księgi metrykalne zawierające daty urodzenia, chrztu oraz śmierci parafian. W przypadku kościoła katolickiego wynikało to wprost z ustaleń Soboru Trydenckiego. Większość chłopstwa wyznania kalwińskiego tworzyła w swoich wsiach rady (prezbiteria) złożone z duchownego (lub duchownych) oraz przedstawicieli wiernych. Ich celem również była dokumentacja spraw wyznaniowych danej wspólnoty. Ta instytucja nie powstawała wśród katolików.
Zakarpaccy kalwini, podobnie jak katolicy oddawali się tańcom i rozrywkom w okresie karnawału i świąt społeczności, co budziło sprzeciw duchowieństwa oraz władz lokalnych. Kalwini zakładali na obszarze całych Węgier, w tym na Zakarpaciu swoje biblioteki i drukarnie. Miało to znaczenie dla rozwoju języka węgierskiego, który do XVI wieku był praktycznie w całości zdominowany przez łacinę. Kalwini, jako protestanci prowadzili msze oraz ewangelizację w języku narodowym, co również odróżniało ich od katolików.
„Rzeźnik Preszowa”
Ważnymi postaciami w historii kalwinizmu na Zakarpaciu byli szlachcice z rodu Rakoczych. Ród Rakoczych w 1648 posiadał 32 majątki ziemskie w hrabstwach Abow, Szarysz, Zemplin i Bereg. Członkowie rodu byli zarówno wyznania katolickiego, jak i protestanckiego. Ich włości znajdowały się zarówno na ziemiach habsburskich, jak i w Siedmiogrodzie. Na fali nastrojów antyhabsburskich i zagrożenia osmańskiego austriackiej monarchii, Imre Thököly wzniecił powstanie kuruców.
W szczytowym momencie kontrolował trzynaście hrabstw. Był on mężem Heleny Zrinskiej, wdowie po Franciszku Rakoczym. Wywodził się z ewangelickiej rodziny magnackiej z Górnych Węgier. W 1687 padła ostatnia twierdza kuruców a sytuacja Austrii po wyparciu Osmanów spod Wiednia poprawiła się. Oznaczało to pacyfikację i prześladowania na ziemiach zamieszkałych przez kalwinów. Wówczas Leopold I Habsburg objął protektorat nad małym Franciszkiem Rakoczym „nawracając” chłopca na katolicyzm. Misji wychowania religijnego miał dopomóc fakt oddania dziecka pod opiekę jezuitów. W 1687 rozpoczęło się „oswobodzenie” Zakarpacia, w którym ludobójczymi poczynaniami wsławił się neapolitański generał Antonio Caraffa.
Jako komisarz wojskowy wyzyskiwał i prześladował protestancką ludność miejską i wiejską. Otrzymał również niechlubny tytuł „rzeźnika Preszowa” po straceniu w marcu 1687 roku 20 szlachciców i mieszczan oskarżonych o „spisek antyhabsburski”. Ludność protestancką torturował po swingowanych procesach na podstawie tegoż zarzutu. Kalwini nierzadko dochodzili do wniosku, iż austriaccy wyzwoliciele okazywali się gorsi od Osmanów. Wszystkie te działania miały miejsce pomimo edyktu Leopolda I z 1681 o wolności wyznania dla węgierskich protestantów.
Wówczas w Sopronie stany potwierdziły po raz kolejny możliwość wyznawania wiary kalwińskiej. Zezwoliło to również węgierskiemu klerowi protestanckiemu na powrót do kraju i działalności ewangelizacyjnej. Niemniej przez cały okres panowania Habsburgów oficjalną religią państwową na Węgrzech pozostawał katolicyzm a protestanci, w większości kalwini nie posiadali swobody zakładania swoich szkół, parafii i probostw. Decyzją cesarza mogli krzewić swoją wiarę jedynie w wyznaczonych miejscach tzw. Miejscach artykularnych. Poza nimi mieli prawo jedynie do czytania protestanckich wydań Biblii i własnych ksiąg teologicznych w gronie swojej najbliższej rodziny.
Zakaz szerzenia protestantyzmu
Stałe dopatrywanie się „antyhabsburskich spisków” przez austriackie, katolickie władze doprowadziło do rzeczywistego powstania tychże. Spiskującym okazał się początkowo wierny Habsburgom Franciszek (węg. Ferenc) Rakoczy, ten sam, którego habsburski władca próbował wychować na katolika. W 1694 rozpoczął służbę publiczną jako żupan hrabstwa Szarysz w Preszowie. W 1698 atmosfera na Zakarpaciu była napięta- region nawiedzali rozbójnicy i buntownicy. W dodatku były to lata biedy wśród chłopstwa. Wówczas hrabia z Ung i spadkobierca Użhorodu, Miklos Bercsenyi sam tworzył swój spisek średniej szlachty przeciwko Habsburgom. W 1701 Rakoczy i Bercsenyi przenieśli się na północ Karpat w następstwie wyjścia na jaw spisku.
W tym samym roku cesarz zakazał szerzenia protestantyzmu na terenie Węgier. Postawa ta budziła zgorszenie zagranicą. Angielski poseł w Wiedniu pisał, że „Jeżeli Wiedeń nie zaprzestanie barbarzyńskich działań podejmowanych wobec ludności węgierskiej, zarówno jeśli chodzi o życie religijne, jak i świeckie, to korzystając z pierwszej lepszej okazji Węgrzy zrzucą z siebie jarzmo cesarskiego panowania”.
Powstanie Rakoczego
Powstanie Rakoczego rozpoczęło się wiosną 1703. Objęło ono całe Zakarpacie w pewnym momencie. Obronione w nim były posiadłości w Mukaczewie i Użhorodzie. Co istotne dla tematu pracy, w armii Rakoczego znaleźli się również kalwini z różnych stanów walczący u boku innowierców. Niektóre głosy powstańców przybierały także wydźwięk antykatolicki, co powiązane było z utożsamianiem katolicyzmu z Habsburgami.
Rakoczy jednak surowo zabraniał protestantom prób odzyskiwania kościołów, które niegdyś do nich należały, a zostały przejęte przez katolików. Grupy walczące u boku Rakoczego miały różne cele, ale łączył ich negatywny stosunek do austriackiej monarchii. Powstanie zakończyło się również na Zakarpaciu, 25 czerwca 1711, kiedy Habsburgowie zdobyli ostatnią twierdzę w Mukaczewie. Po upadku powstania całe Węgry znalazły się pod ścisłą kontrolą Habsburgów. Warto wspomnieć, że podczas rokowań pokojowych między Rakoczym a Józefem I na wiosnę 1706 roku, Ferenc Rakoczy podniósł, jako warunek przerwania działań powstańczych kwestię zagwarantowania przez Austrię swobody wyznania.
W 1711 rządzący Austrią cesarz Józef I (lata rządzenia 1705–1711) ogłosił amnestię dla powstańców Rakoczego, co oznaczało możliwość powrotu szlachty, magnaterii oraz chłopów do zadań życia codziennego. Zakończenie niestabilności wywołanej wojną domową, najazdami i powstaniami w regionie pozwoliło Austrii na odbudowę Zakarpacia i wprowadzanie własnych standardów. Za sprawą węgierskich uchwał zgromadzenia krajowego z lat 1712–1715 władca Austrii zobowiązał się do zbadania kwestii krzywd wyrządzonych ludności węgierskiej na tle religijnym.
Ograniczanie wpływów Kościoła Katolickiego
Niektóre dobra należące do kalwinów zostały w następstwie powstania skonfiskowane, co nie wynikało z wyznania możnych, lecz z odmowy przyjęcia cesarskiej amnestii. Należy przy tym zaznaczyć, że część tych dóbr trafiła w ręce kościoła katolickiego, czego przykładem były dobra należące do jednej z gałęzi Rakoczych, które przeszły w ręce cesarskie.
Należące wcześniej do nich Czynadijowo trafiło w ręce katolickiego arcybiskupa Moguncji, Franza von Schonborna w 1728. W 1731 cesarz przekazał dobra mukaczewskie jego bratankowi, arcybiskupowi Bamberga i Wurzburga, Friedrichowi Karlowi von Schonbornowi. W połowie XVIII wieku większość ziem na Zakarpaciu należała do szlachty, państwa bądź do kościoła rzymsko– lub greckokatolickiego.
Połowa XVIII wieku była również okresem rozwoju infrastruktury i architektury, w tym sakralnej. Należy tu jednak zaznaczyć, że większość zachowanych do dzisiaj budowli, a także budowli wznoszonych z użyciem dużych środków pieniężnych należała do rzymsko- lub grekokatolików. Wynikało to per se z wyznania lokalnej szlachty.
Warto w tym miejscu wspomnieć również o kwestii polityki religijnej władców Habsburskich w drugiej połowie XVIII wieku. Pomimo, iż imperium austriackie było arcykatolickie, władcy wiedeńscy, zwłaszcza cesarz Józef II, ograniczali wpływy Kościoła Katolickiego na rzecz umocnienia pozycji władcy.
Przejawiało się to w zamykaniu katolickich klasztorów kontemplacyjnych (klauzurowych), przekształcaniu szkół niegdyś prowadzonych przez kapłanów i/lub zakonników w szkoły podległe władzy świeckiej oraz paradoksalnie zwiększeniu tolerancji religijnej. Józef II ograniczył wpływ sądów duchownych nad prawem cywilnym, co znalazło odzwierciedlenie w prawodawstwie – na mocy Ehepatentu z 1783 rozwody (dozwolone w kalwinizmie) stały się zalegalizowane dla innowierców (niekatolików, czyli w dużej mierze protestantów i żydów). Przepisy te pozostawiały kwestię małżeństwa prawom danej wiary (nie zakładano małżeństw mieszanych). Egzekwowane były przez sądy państwowe.
Dwa lata wcześniej zagwarantował wolność religijną prawosławnym i protestantom żyjącym w całym imperium.
[…] To on wzniecił powstanie kuruców, czyli o Thökölym i kalwinizmie słów kilka […]