Szeklerzy, nazywani również Seklerami przez wzgląd na kalkę z języka węgierskiego, w którym „sz” jest wymawiane jako „s”, to węgierskojęzyczna grupa etniczna zamieszkująca przede wszystkim wschodnią część Siedmiogrodu, na obszarze dzisiejszej Rumunii. Ich historyczna ojczyzna, Szeklerszczyzna, wyróżnia się własnymi tradycjami, charakterystyczną architekturą i burzliwymi dziejami, nierozerwalnie związanymi z historią Węgier i Rumunii.
Podobnie jak w przypadku Czangów, także tutaj warto zadać pytanie, na ile wielowiekowe odizolowanie od głównych ośrodków węgierskiej kultury wpłynęło na lokalną tożsamość i tradycje. Początki osadnictwa Seklerów na tych ziemiach nie są do końca jasne. Poszczególne hipotezy wskazują na okres od przełomu pierwszego i drugiego tysiąclecia po XI–XII wiek. Nie ma również pełnej zgody co do ich pochodzenia.
Ważne porozumienie
Wśród teorii pojawiają się związki z ludami turkijskimi, Hunami czy Awarami, a także koncepcje podkreślające ich węgierskie korzenie. Jedna z popularnych interpretacji wywodzi nazwę tej grupy od dawnego określenia związanego ze strażnikami granic. Niezależnie od sporów o pochodzenie, już w średniowieczu Seklerzy zajmowali szczególne miejsce w strukturze Królestwa Węgier.
Nazwa Seklerów wywodząca się ze starowęgierskiego określenia strażników granicznych dobrze oddaje ich tradycyjną rolę. Przez stulecia mieli obowiązek służby wojskowej i obrony granic, w zamian korzystając z rozległych przywilejów. Dysponowali własnymi instytucjami sądowniczymi i znaczną samodzielnością administracyjną, a ich status różnił się od położenia ludności chłopskiej. Utrzymywali się między innymi z rolnictwa i hodowli, lecz obowiązki wojskowe oraz przysługujące im prawa sprawiały, że tworzyli odrębną kategorię społeczną.
Ważnym punktem w historii Siedmiogrodu było zawarcie w 1437 roku Unio Trium Nationum, porozumienia trzech uprzywilejowanych stanów politycznych: szlachty węgierskiej, Seklerów i Sasów siedmiogrodzkich. Nie oznaczało ono równości wszystkich mieszkańców regionu, lecz utrwalało pozycję tych trzech grup w lokalnym systemie władzy.
Przywileje Seklerów przetrwały kolejne zmiany polityczne, choć ich zakres z czasem ulegał przekształceniom. Pismo, bramy i drewniane nagrobki Odrębność Seklerów jest widoczna nie tylko w ich historii politycznej, lecz także w kulturze materialnej. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów ich dziedzictwa jest rovásírás, tradycyjny system pisma węgierskiego, którego użycie i historia do dziś budzą zainteresowanie badaczy.
Charakterystycznym symbolem Szeklerszczyzny są również ozdobne bramy seklerskie, często wykonywane z drewna i pokrywane bogatą ornamentyką. Nie są one wyłącznie elementem architektury – pełnią także funkcję znaku lokalnej tożsamości.
Ślady tej tradycji można odnaleźć również w Polsce. Bramy seklerskie stoją między innymi w Starym Sączu i Tarnowie, gdzie zostały ufundowane w związku z kultem świętej Kingi. Innym charakterystycznym elementem dziedzictwa regionu są kopjafák – drewniane, rzeźbione słupy nagrobne, spotykane na cmentarzach węgierskojęzycznych społeczności. Dopełnieniem kulturowego obrazu Szeklerszczyzny są tradycyjna muzyka, tańce i barwne stroje ludowe.
Reformacja pozostawiła ślad
Równie interesująca jest religijna historia Seklerów. Współcześnie znaczna część tej społeczności należy do Kościoła rzymskokatolickiego lub wspólnot kalwińskich. Obecni są także wierni innych wyznań protestanckich. Reformacja pozostawiła jednak w regionie ślad wykraczający poza podział na katolików i protestantów.
W XVI wieku część mieszkańców Siedmiogrodu przyjęła idee antytrynitarne, a wśród niektórych środowisk rozwinął się sabatarianizm, łączący elementy antytrynitaryzmu z praktykami inspirowanymi judaizmem. Nie była to wiara całej społeczności seklerskiej, lecz jeden z nurtów religijnych obecnych w wielowyznaniowym Siedmiogrodzie. Część późniejszych wyznawców tego nurtu przeszła w XIX wieku na judaizm.
Od autonomii do włączenia w nowoczesne państwo
Przez długi czas Seklerzy zachowywali szczególny status w ramach Królestwa Węgier, jednak rozwój nowoczesnych państw narodowych stopniowo zmieniał ich położenie. W XIX wieku ich odrębne instytucje i przywileje zostały ograniczone, a następnie zlikwidowane. Proces ten wiązał się z przekształceniami administracyjnymi Siedmiogrodu i dążeniem do ujednolicenia struktur państwowych.
W okresie rewolucji węgierskiej 1848–1849 Seklerzy walczyli po stronie węgierskiej, między innymi w oddziałach związanych z generałem Józefem Bemem. Bem, polski uczestnik powstania listopadowego, odegrał istotną rolę w kampanii siedmiogrodzkiej. Choć walki zakończyły się klęską rewolucji, związki Seklerów z węgierskim ruchem narodowym pozostały ważnym elementem ich pamięci historycznej.
Kolejny przełom nastąpił po ugodzie austro-węgierskiej z 1867 roku. W latach siedemdziesiątych XIX wieku zlikwidowano pozostałości odrębnego ustroju seklerskiego, a ich ziemie włączono do zwykłego podziału administracyjnego Królestwa Węgier. Nie oznaczało to zaniku zainteresowania tą społecznością. Przeciwnie, pod koniec XIX i na początku XX wieku jej historia, język i kultura przyciągały uwagę węgierskich badaczy oraz środowisk intelektualnych.
Trianon i nowa granica
Dla Seklerów szczególnie dramatyczne konsekwencje przyniósł koniec I wojny światowej. Na mocy traktatu w Trianon, podpisanego 4 czerwca 1920 roku, Węgry utraciły znaczną część przedwojennego terytorium, a Siedmiogród wraz z Szeklerszczyzną znalazł się w granicach Rumunii.
Zmiana granic postawiła lokalną społeczność w nowej sytuacji politycznej: węgierskojęzyczni mieszkańcy regionu stali się mniejszością narodową w państwie rumuńskim. W okresie poprzedzającym ostateczne rozstrzygnięcia pojawiały się postulaty zachowania więzi terytorialnej z Węgrami, a także projekty utworzenia niezależnej Republiki Seklerów. Nie doprowadziły one jednak do powstania trwałego, samodzielnego organizmu politycznego.
W okresie międzywojennym Seklerzy zamieszkiwali przede wszystkim tereny odpowiadające historycznym jednostkom administracyjnym Csík, Háromszék, Maros-Torda i Udvarhely. Ich sytuacja była częścią szerszego problemu mniejszości węgierskiej w Rumunii.
Węgierskojęzyczna ludność regionu mierzyła się z napięciami narodowościowymi, ograniczeniami w życiu publicznym oraz trudnościami związanymi z funkcjonowaniem w administracji państwa, którego język i polityka narodowościowa różniły się od miejscowych tradycji. Nie wszystkie doświadczenia były jednakowe, a sytuacja zmieniała się w zależności od okresu i lokalnych uwarunkowań.
We wrześniu 1940 roku, w następstwie drugiego arbitrażu wiedeńskiego, północna część Siedmiogrodu została przyłączona do Węgier. W ten sposób część Seklerów ponownie znalazła się w granicach państwa węgierskiego. Zmiana okazała się krótkotrwała: po zakończeniu II wojny światowej region powrócił do Rumunii, tym razem pod rządami komunistycznymi.
Podlegali represyjnym mechanizmom
W latach 1952–1960 funkcjonował Węgierski Okręg Autonomiczny, obejmujący część obszarów zamieszkanych przez ludność węgierskojęzyczną. Jego późniejsze przekształcenia i likwidacja w 1968 roku, podczas reformy podziału administracyjnego, ograniczyły instytucjonalne możliwości podkreślania odrębności regionu. W okresie rządów Nicolae Ceaușescu polityka centralizacji i wzmacniania rumuńskiej tożsamości państwowej wpływała również na sytuację mniejszości węgierskiej.
Dla Seklerów oznaczało to między innymi napięcia wokół języka, edukacji i obecności kultury węgierskiej w przestrzeni publicznej. Jednocześnie, podobnie jak pozostali obywatele Rumunii, podlegali represyjnym mechanizmom państwa komunistycznego.
Zachowali odrębność
Dziś Seklerzy nadal zamieszkują przede wszystkim wschodnią część Siedmiogrodu, w granicach Rumunii. Ich liczebność trudno określić w sposób całkowicie precyzyjny, ponieważ rumuńskie spisy powszechne odnotowują przede wszystkim deklarowaną narodowość, a nie zawsze odrębną tożsamość seklerską. W przybliżeniu kilkaset tysięcy osób z tego regionu deklaruje narodowość węgierską. Często przywoływana liczba wynosi około 650 tysięcy.
Ważnymi ośrodkami życia społecznego i kulturalnego są Miercurea-Ciuc, po węgiersku Csíkszereda, w okręgu Harghita, a także Sfântu Gheorghe, czyli Sepsiszentgyörgy, oraz Târgu Mureș, znane po węgiersku jako Marosvásárhely.
Obok miast istotną rolę nadal odgrywają wsie, w których pielęgnuje się lokalne zwyczaje, muzykę, rzemiosło i tradycje rodzinne. Szeklerszczyzna pozostaje więc czymś więcej niż tylko historycznym regionem na mapie Rumunii. To obszar, na którym przez stulecia kształtowała się odrębna tożsamość, związana z językiem węgierskim, dawnymi przywilejami wojskowymi i kulturą pogranicza.
Dzieje Seklerów pokazują zarazem, jak zmiany granic i ustrojów potrafią przekształcać polityczną przynależność społeczności, nie prowadząc automatycznie do zaniku jej lokalnej odrębności.
